De directeur van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), Rafael Grossi, verklaarde op 9 september tijdens een toespraak voor de Raad van Bestuur in Wenen dat op de door Rusland bezette kerncentrale van Zaporizja zes van de zeven fundamenten van nucleaire veiligheid zijn geschonden. Volgens Grossi verkeert de centrale in een situatie die neerkomt op een structurele bedreiging van de veiligheid.
Schending van veiligheidsprincipes en risico’s
Aan het begin van de Russische invasie stelde het IAEA zeven basisvoorwaarden voor nucleaire en fysieke veiligheid op. Deze omvatten onder meer de fysieke integriteit van de installaties, betrouwbare elektriciteitsvoorziening, adequate koeling en onafhankelijke werking van het personeel. Volgens Grossi is de situatie alarmerend: de centrale wordt momenteel slechts gevoed door één externe hoogspanningslijn, wat een groot risico vormt voor de bedrijfszekerheid. Daarnaast is het waterpeil in het koelbassin gedaald tot 13,4 meter, dicht bij de kritische grens van 12 meter, waarbij de koelsystemen onbruikbaar zouden worden.
Reactoren in koude stilstand, maar risico’s blijven hoog
Alle zes reactoren van de kerncentrale verkeren momenteel in koude stilstand. Toch waarschuwen zowel IAEA-experts als Oekraïense specialisten dat geen enkele reactor onder de huidige omstandigheden veilig kan worden herstart. Grossi benadrukte dat een nieuwe pompinstallatie nodig is om een stabiele koeling te garanderen. Oekraïne vreest dat Rusland de centrale wil aansluiten op zijn eigen elektriciteitsnetwerk om de winter te overbruggen, een stap die volgens deskundigen de risico’s nog verder zou vergroten.
Oekraïense autoriteiten luiden de noodklok
Het Oekraïense ministerie van Energie stelt dat de Zaporizja-centrale zich in een “buitenprojectmatige bedreiging” bevindt, een situatie die noch door ontwerp noch door procedures is voorzien. Door de voortdurende militaire bezetting is een objectieve veiligheidsbeoordeling onmogelijk. Oekraïne waarschuwt dat de huidige exploitatie onberekenbare gevolgen kan hebben, vooral omdat het Russische management het bestaande personeel heeft vervangen en het toezicht van internationale waarnemers beperkt.
Gevaar voor Europa en milieu-impact
Volgens nucleaire experts zou een zwaar ongeval in Zaporizja catastrofale gevolgen hebben die de rampen van Tsjernobyl en Fukushima kunnen overtreffen. In het meest extreme scenario kan de uitsluitingszone oplopen tot 30.000 km², met mogelijke radioactieve besmetting van tot 2 miljoen km². De radioactieve stoffen zouden niet alleen Oekraïne, maar ook aangrenzende Europese landen kunnen treffen, evenals het stroomgebied van de Dnipro en de Zwarte en Azov-zee.
Beperkte toegang voor internationale waarnemers
Ondanks de permanente aanwezigheid van een IAEA-missie krijgen waarnemers geen volledige toegang tot alle zones van de centrale. Zo werd inspecteurs geen toegang verleend tot een door de Russen aangelegde dam aan een koelwaterkanaal. Dit verhindert een volledig en onafhankelijk toezicht en vergroot de onzekerheid over de werkelijke toestand van de installatie.
Politieke dimensie en oproep tot deoccupatie
Oekraïne dringt aan op de deoccupatie van de Zaporizja-centrale en de terugkeer onder het beheer van de legitieme exploitant Energoatom. Alleen zo kunnen de veiligheidsprincipes worden hersteld en kan een gedemilitariseerde zone rond de centrale worden ingesteld. In eerdere gesprekken tussen de presidenten Volodymyr Zelensky en Donald Trump werd ook Amerikaanse steun besproken, waaronder de mogelijkheid van overdracht van het beheer van de centrale aan de VS. Volgens de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio zou dit de beste bescherming bieden voor de Oekraïense energie-infrastructuur.
