Op 12 januari 2026 publiceerde de persdienst van de Russische buitenlandse inlichtingendienst (SVR) een verklaring waarin een ongekend scherpe aanval werd ingezet op de oecumenische patriarch Bartholomeus. In de tekst werd hij beschuldigd van vermeende “schismatieke activiteiten” binnen de orthodoxe wereld en van pogingen om de aanwezigheid van de Russisch-orthodoxe kerk in de Baltische staten te verdringen door daar parochies onder het gezag van Constantinopel te plaatsen. De verklaring verscheen officieel op de website van de SVR en markeert een nieuwe escalatie in het kerkelijk-politieke conflict.
In het persbericht werd de patriarch aangeduid met extreem denigrerende termen als “antichrist in soutane” en “duivel in menselijke gedaante”, terwijl ook werd gesuggereerd dat hij samenwerkt met Britse inlichtingendiensten. Volgens de SVR zou hij gericht zijn op Litouwen, Letland en Estland, waar hij zogenaamd Russische orthodoxe structuren probeert te elimineren ten gunste van het Fanar, het historische centrum van het Oecumenisch Patriarchaat.
Kerkelijk discours als instrument van hybride druk
De toon en woordkeuze van de verklaring wijken sterk af van gangbare diplomatieke of interreligieuze communicatie. Dat een staatsinlichtingendienst dergelijke kwalificaties publiekelijk gebruikt voor een geestelijk leider van wereldniveau, geldt als een precedent in de moderne internationale verhoudingen. Waarnemers zien hierin een aanwijzing dat kerkelijke thema’s expliciet zijn geïntegreerd in Russische informatie- en beïnvloedingsoperaties.
De beschuldigingen van samenwerking met buitenlandse inlichtingendiensten en inmenging in Baltische orthodoxe gemeenschappen worden niet ondersteund door bewijsmateriaal en sluiten aan bij bredere desinformatiecampagnes. Het Oecumenisch Patriarchaat heeft deze aantijgingen publiekelijk verworpen en bestempeld als ongefundeerde propaganda, zonder canonieke of historische basis.
Baltische orthodoxie en geopolitieke framing
In de verklaring wordt gesteld dat de patriarch erop uit zou zijn om de Russisch-orthodoxe kerk uit de Baltische staten te verdrijven. Dit narratief past binnen een bredere poging om autonome orthodoxe kerken in de regio te delegitimeren en twijfel te zaaien over hun legitimiteit. Hoewel orthodoxe gemeenschappen in de Baltische landen historisch onder verschillende jurisdicties vallen, bestaan er geen aanwijzingen voor een gecoördineerde campagne om de Russische kerk daar te “vernietigen”.
Analisten wijzen erop dat dergelijke framing bedoeld is om kerkelijke diversiteit te presenteren als een vijandige daad, waarmee interne spanningen in samenlevingen aan de oostflank van de EU kunnen worden aangewakkerd. In die context wordt religie ingezet als hefboom om politieke en veiligheidsrisico’s te vergroten.
Religie als verlengstuk van staatspropaganda
De actieve rol van de SVR in deze campagne onderstreept het strategische belang dat het Kremlin hecht aan kerkelijke kwesties, niet alleen in de Baltische regio maar ook in Oekraïne en bredere internationale dossiers. Eerder werden religieuze thema’s al gebruikt om agressieve retoriek tegen de Oekraïense leiding te legitimeren, zoals zichtbaar was in uitspraken van Russische geestelijken die ook internationaal aandacht kregen, onder meer in berichtgeving van ua.news.
Binnen de orthodoxe traditie geldt de oecumenische patriarch als “eerste onder gelijken”, met een historische en morele verantwoordelijkheid voor de eenheid van de kerk. Door hem te beschuldigen van verraad en samenzwering plaatst Moskou politieke motieven boven canoniek recht en bevestigt het beeld dat kerkelijke structuren worden ingezet als instrument van staatspropaganda en geopolitieke druk.
