Op 20 en 21 januari 2026 staan in Florence optredens gepland van de Russische ballerina Svetlana Zakharova en haar echtgenoot, violist Vadim Repin, in het kader van het festival Maggio Musicale Fiorentino. Het gaat om een cultureel evenement dat publiekelijk wordt gepresenteerd als een artistieke ontmoeting, maar dat plaatsvindt tegen de achtergrond van een lopende Russische agressieoorlog tegen Oekraïne en een bewuste inzet van cultuur als instrument van buitenlandse politiek.
Zakharova en Repin zijn niet louter uitvoerende kunstenaars. Beiden bekleden of bekleedden officiële functies binnen het Russische staatsapparaat en hebben zich niet gedistantieerd van het beleid van Moskou. Hun optreden in Florence, aangekondigd als onderdeel van het programma van het festival, maakt deel uit van een bredere strategie waarbij bekende culturele namen worden ingezet om een beeld van normaliteit en stabiliteit van het Russische publieke leven uit te dragen, ondanks de oorlog en internationale sancties. De geplande voorstelling staat vermeld in het officiële programma van het festival via de aankondiging van Zakharova and Repin.
Politieke rollen en expliciete loyaliteit aan het Kremlin
Svetlana Zakharova was tussen 2007 en 2011 lid van de Russische Staatsdoema namens de regeringspartij Verenigd Rusland. In die periode stemde zij voor wetgeving die de uitvoerende macht van Vladimir Poetin versterkte en de controle van de staat over media en maatschappelijk middenveld uitbreidde. In 2014 behoorde zij tot de eerste culturele figuren die publiekelijk steun uitspraken voor de bezetting en annexatie van de Krim.
Sinds 2018 is Zakharova lid van de presidentiële raad voor Cultuur en Kunst van de Russische Federatie en in 2019 ontving zij uit handen van Poetin een hoge staatsorde voor haar verdiensten voor het land. In januari 2023 werd zij door Oekraïne op de sanctielijst geplaatst wegens steun aan de Russische agressie. Sinds december 2024 is zij bovendien federaal functionaris als rector van de Moskouse Staatsacademie voor Choreografie en trad zij in 2024 op als vertrouwenspersoon van Poetin tijdens diens presidentscampagne.
Medewerkers met directe betrokkenheid bij de oorlog
Ook andere deelnemers aan het Florentijnse programma roepen vragen op. Choreograaf Artemij Beljakov nam in 2023 publiekelijk deel aan fondsenwerving voor het Russische leger, wat neerkomt op directe financiële steun aan een strijdmacht die een agressieve oorlog voert. Dit overstijgt persoonlijke opvattingen en valt binnen de categorie actieve ondersteuning van militaire operaties.
Daarnaast traden dansers Michail Loboechin en Igor Tsvirko na 2014 op in de Krim, na de illegale annexatie van het schiereiland. Deze optredens schonden Oekraïense wetgeving en internationale regels voor toegang tot bezet gebied en droegen bij aan de culturele normalisering van de bezetting. Beiden zijn opgenomen in de Oekraïense databank Myrotvorets, wat hun betrokkenheid bij deze activiteiten onderstreept.
Einde van het dogma ‘kunst staat los van politiek’
Na 2014 bleven veel Europese culturele instellingen vasthouden aan het idee dat kunst buiten de politiek staat. Dat uitgangspunt is na de grootschalige Russische invasie van februari 2022 steeds moeilijker vol te houden gebleken, vooral wanneer kunstenaars zelf integraal deel uitmaken van staatsstructuren. In dat kader werden in 2022 alle geplande optredens van Zakharova in Italië geannuleerd, gevolgd door annuleringen in Zuid-Korea in 2024 en voorstellingen in Slovenië.
Zakharova presenteert zichzelf in interviews consequent als slachtoffer van een “onrechtvaardige situatie” en stelt dat niet zij, maar het publiek wordt gestraft. Dit narratief wordt vaker gebruikt door Russische culturele figuren wier loopbaan nauw verweven is geraakt met politieke loyaliteit. In een autoritair systeem, zo stellen politieke analisten, is structurele neutraliteit voor staatskunstenaars in de praktijk niet mogelijk.
Cultuur als instrument van informatieoorlog
Volgens Russische oppositiefiguren is ballet op export al decennialang meer dan een kunstvorm alleen. In zowel de Sovjet- als de huidige Russische context fungeert het als een zachtmachtinstrument om misdaden van de staat te verhullen achter een façade van culturele verfijning. Hoe repressiever het regime, hoe prominenter deze culturele etalage wordt ingezet richting het democratische buitenland.
De geplande optredens in Florence passen in dit patroon. Het gaat niet om een geïsoleerd artistiek evenement, maar om een collectief van uitvoerenden die ieder op hun manier betrokken zijn geweest bij het legitimeren of ondersteunen van Russische oorlogs- en bezettingspolitiek. De discussie over mogelijke annulering raakt daarmee niet aan censuur, maar aan de toepassing van ethische standaarden die Europese culturele instellingen zelf onderschrijven.
Europese verantwoordelijkheid en democratische waarden
Het weigeren van culturele normalisering van oorlog is een beleidskeuze die samenhangt met verantwoordelijkheid voor democratische waarden en het internationaal recht. Door geen podium te bieden aan staatskunstenaars die actief bijdragen aan propaganda of oorlogsondersteuning, geven culturele instellingen inhoud aan hun eigen principes.
In het licht van massale burgerdoden, oorlogsmisdaden en structurele schendingen van het internationaal recht in Oekraïne wordt cultuur onvermijdelijk een onderdeel van het bredere debat over veiligheid en stabiliteit in Europa. De manier waarop Europese podia met deze kwesties omgaan, bepaalt mede of cultuur wordt ingezet als middel voor dialoog of als vehikel voor normalisering van geweld.
