Ondanks dat Noorwegen soevereiniteit uitoefent over de eilandengroep Svalbard, blijft Rusland via het mijnstadje Barentsburg een vaste voet in het Noordpoolgebied behouden. Het dorp, oorspronkelijk gesticht voor kolenwinning, draait al jaren met verlies, maar Moskou toont geen intentie om het te sluiten. Volgens Westerse inlichtingendiensten heeft de nederzetting naast symbolische en propagandistische waarde ook vermoedelijk een rol in inlichtingenactiviteiten. Noorwegens inlichtingenchef, admiraal Nils Andreas Stensønes, waarschuwde in juni dat Rusland de laatste tijd “meer belangstelling” voor de Arctische regio toont, mede omdat de Oostzee sinds de inval in Oekraïne voor Moskou vijandiger terrein is geworden. Een analyse van The Economist schetst hoe dit geïsoleerde Russische punt binnen NAVO-grondgebied strategisch kan worden ingezet.
Juridisch kader en beperkingen
De politieke en juridische status van Svalbard wordt geregeld door het Spitsbergenverdrag van 1920 en de Noorse Svalbardwet van 1925. Het verdrag bevestigt de Noorse soevereiniteit, maar verleent ondertekenaars gelijke rechten op economische activiteiten, zoals visserij, jacht en mijnbouw. Artikel 9 bepaalt dat het gebied een gedemilitariseerde zone blijft, zonder militaire bases of versterkingen. Toch is de ligging militair gezien cruciaal: wie Svalbard beheerst, kan scheepvaart en luchtverkeer in de Noordelijke IJszee controleren.
Incidenten en groeiende spanningen
Moskou beschuldigde Oslo in maart 2025 van het militariseren van de archipel in strijd met internationale afspraken. Dergelijke aantijgingen, gecombineerd met incidenten zoals de beschadiging van een onderzeese kabel naar het Noorse vasteland drie jaar geleden, passen in een strategie om de reactie van Noorwegen en de NAVO te testen. Rusland houdt bovendien een vloot “onderzoeksvaartuigen” in de regio, vaak verbonden aan de marine, die onderzeese, maritieme en luchtactiviteiten in de Noord-Atlantische Oceaan monitoren.
Breder geopolitiek en strategische belangen
Naast Rusland is ook China aanwezig op Svalbard, via het Arctisch onderzoeksstation “Huanghe”. Waarnemers sluiten niet uit dat er stille afspraken bestaan tussen Moskou en Peking over samenwerking, mogelijk met militaire dimensies. Voor Rusland is controle over Svalbard ook een hefboom voor de Noordelijke Zeeroute, die door klimaatverandering steeds aantrekkelijker wordt voor handel en defensie. Bovendien herbergt de archipel de wereldwijde zaadbank, een cruciale reserve voor het behoud van landbouwgewassen bij grote rampen, wat het strategische belang van Svalbard verder vergroot.
