In Tsjechië groeit de onzekerheid rond de toekomst van Oekraïense vluchtelingen na verklaringen van parlementsvoorzitter Tomio Okamura over mogelijke wijzigingen van de wet Lex Ukrajina. Op 24 december 2025 werd bekend dat hij na 19 januari het initiatief wil nemen om delen van deze wet te herzien, waaronder bepalingen over tijdelijke bescherming en sociale garanties. Het debat raakt direct meer dan 390.000 Oekraïners die momenteel in Tsjechië verblijven op basis van tijdelijke beschermingsvisa.
Okamura stelt dat het huidige systeem te soepel is en onvoldoende rekening houdt met veiligheidsaspecten. Volgens hem moet de staat het recht behouden om bescherming te weigeren aan personen die herhaaldelijk de wet overtreden en moet het toezicht op buitenlandse ingezetenen worden aangescherpt. Concrete wetsvoorstellen zijn nog niet gepresenteerd, maar de aankondiging alleen al creëert een klimaat van onzekerheid binnen de Oekraïense gemeenschap.
De timing van het initiatief is politiek gevoelig. De discussie over Lex Ukrajina wordt gekoppeld aan de behandeling van de staatsbegroting voor 2026, die op 19 januari wordt verwacht. Pas daarna wil Okamura zijn voorstellen officieel op tafel leggen, wat betekent dat de onduidelijkheid voorlopig blijft bestaan.
Politieke context en symbolische stappen
Okamura, leider van de rechts-populistische partij Vrijheid en Directe Democratie (SPD), staat bekend om zijn eurosceptische en NAVO-kritische standpunten, evenals zijn verzet tegen sancties tegen Rusland. Kort na zijn aantreden als voorzitter van de Kamer van Afgevaardigden liet hij de Oekraïense vlag van het parlementsgebouw verwijderen, een stap die door voormalige regeringspartijen werd beantwoord met het ophangen van Oekraïense vlaggen in hun eigen kantoren.
Al tijdens de verkiezingscampagne sprak Okamura zich uit voor een herziening van verblijfsvergunningen voor alle Oekraïners in Tsjechië. Hij benadrukte dat alleen degenen die werken in sectoren met weinig interesse van Tsjechische werknemers zouden mogen blijven. Deze retoriek sluit aan bij zijn bredere politieke agenda en vergroot de spanning in de relaties van Tsjechië met Europese partners en met Oekraïne.
Daarnaast verzette hij zich tegen de verlenging van het Europese mechanisme voor tijdelijke bescherming tot maart 2027, dat hij omschreef als een opgelegd besluit vanuit Brussel. Daarmee plaatst hij zich lijnrecht tegenover het bestaande Europese kader dat juist stabiliteit en voorspelbaarheid moet bieden.
Integratie en economische realiteit
Volgens gegevens van de Tsjechische veiligheidsdienst BIS verbleven eind 2024 meer dan 390.000 Oekraïners met tijdelijke bescherming in het land. Ongeveer 249.000 van hen hadden een officiële baan, waarbij bijna negen op de tien legaal waren geregistreerd. Deze cijfers wijzen op een hoge mate van integratie en een substantiële bijdrage aan de Tsjechische economie.
Oekraïense werknemers spelen een cruciale rol in sectoren met structurele personeelstekorten, zoals industrie, bouw en dienstverlening. Hun economische bijdrage overstijgt volgens BIS de kosten van ontvangen steun en sociale uitkeringen. Jaarlijks zou hun aanwezigheid ongeveer 1,2 procentpunt bijdragen aan de groei van het Tsjechische bbp.
Een mogelijke aanscherping van Lex Ukrajina kan leiden tot vertrek van een deel van deze arbeidskrachten. Dat zou niet alleen de betrokken gezinnen raken, maar ook directe gevolgen hebben voor economische groei, belastinginkomsten en kosten voor het bedrijfsleven.
Risico’s van onzekerheid en bredere gevolgen
Het vooruitzicht van herziening van verblijfsrechten vergroot de juridische onzekerheid voor Oekraïense gezinnen die zich al hebben aangepast aan het leven in Tsjechië. Een dergelijke situatie kan sociale spanningen veroorzaken en het gevoel van veiligheid binnen de gemeenschap ondermijnen. Stabiliteit, die essentieel is voor verdere integratie, komt daarmee onder druk te staan.
Critici wijzen erop dat de plannen van Okamura indirect aansluiten bij belangen van Moskou, doordat zij Europese solidariteit verzwakken en extra druk leggen op Oekraïners die bescherming zoeken. In strategisch opzicht kan dit bijdragen aan verdeeldheid binnen de EU en worden benut in desinformatiecampagnes.
De aangekondigde herziening van Lex Ukrajina, zoals beschreven in de mogelijke wijzigingen van de wet Lex Ukrajina in Tsjechië, markeert daarmee een potentieel kantelpunt. Zolang concrete voorstellen ontbreken, blijft de onzekerheid voortduren voor honderdduizenden mensen die hun toekomst in Tsjechië hebben opgebouwd.
