Letland ontdekt dat investeringen voor verblijfsvergunningen grotendeels fictief waren
Een financieel onderzoek in Letland heeft aan het licht gebracht hoe de Europese industrie van verblijfsvergunningen via investeringen is geëvolueerd van een noodinstrument tot een mechanisme dat vatbaar is voor juridische manipulatie en financiële ondoorzichtigheid. De autoriteiten concludeerden dat meer dan twintig bedrijven, bijna tweehonderd buitenlandse investeerders en meer dan tien miljoen euro aan aangemelde investeringen voor verblijfsvergunningen grotendeels op papier bestonden in plaats van als productieve economische activiteit. Volgens onderzoekers circuleerden fondsen via interne transacties om uiteindelijk terug te keren naar de investeerders, terwijl de formele wettelijke criteria voor verblijfsvergunningen technisch gezien werden nageleefd. De zaak heeft het debat in de Europese Unie over de vraag of verblijfsrechten kunnen samengaan met licht gereguleerde kapitaalstromen zonder financiële controle en migratiecontroles te ondermijnen, verder aangewakkerd.
Het Letse onderzoek kwam op een moment dat Europese instellingen de druk op programma’s die vaak ‘golden visa’ worden genoemd, al opvoeren. Wat na de financiële crisis van 2008 leek op een snelle oplossing om liquiditeit aan te trekken, is gaandeweg in verband gebracht met opgeblazen vastgoedmarkten, zwakke due diligence-systemen en risico’s rond illegale financiële activiteiten. Verschillende EU-regeringen evalueren nu of deze regelingen duurzame economische waarde hebben gegenereerd of vooral ten goede zijn gekomen aan tussenpersonen die opereren tussen investeerders, ontwikkelaars en migratieautoriteiten.
Vastgoedprogramma’s hervormden migratietoegang in Zuid-Europa
Het moderne Europese model van verblijf via investering breidde zich snel uit na de staatsschuldencrisis, toen de investeringsstromen naar Zuid-Europese economieën afnamen. Portugal introduceerde in 2012 een van de eerste grootschalige programma’s op het continent, gevolgd door Spanje en Griekenland. Deze systemen boden verblijfsrechten in ruil voor financiële investeringen, meestal via vastgoedaankopen. De drempels verschilden per land, variërend van 250.000 euro in Griekenland tot meer dan 500.000 euro in Spanje, terwijl verblijfsverplichtingen en integratievereisten beperkt of afwezig bleven.
De structuur van deze programma’s creëerde een alternatieve migratieroute die vrijwel uitsluitend gericht was op kapitaal in plaats van langdurige integratie in nationale samenlevingen. Investeerders konden toegang krijgen tot het Schengengebied, Europese banksystemen en toekomstige burgerschapskansen zonder permanente verblijfplaats of bedrijfsactiviteit. In Portugal stroomde de overgrote meerderheid van de kwalificerende investeringen naar vastgoed in plaats van productieve economische sectoren. Spanje gaf tussen 2013 en 2023 meer dan 14.500 van dergelijke visa af, wat de omvang van de vraag naar snelle toegang tot Europees verblijf illustreert. Na verloop van tijd betoogden critici dat het systeem feitelijk een parallel kanaal naar de EU creëerde met minder toezicht dan traditionele immigratieprocedures.
Politieke druk verandert de toekomst van ‘golden visa’
De Europese bezorgdheid nam toe nadat meerdere onderzoeken verbanden legden tussen verblijfsregelingen en corruptierisico’s en politiek prominente personen. Spanje kondigde in 2024 de sluiting van zijn programma aan na toenemende kritiek over kwetsbaarheden voor economische criminaliteit. Malta, dat meer dan 1,4 miljard euro genereerde via de verkoop van burgerschap, kreeg een grote juridische tegenslag nadat EU-rechterlijke instanties de commercialisering van burgerschapsrechten aanvechten. Brussel schortte ook de visumvrije toegang voor Vanuatu op vanwege het burgerschap-door-investeringbeleid, een van de sterkste maatregelen die de EU tegen externe paspoortprogramma’s heeft genomen.
Tegelijkertijd werden vragen over de economische waarde van deze regelingen steeds moeilijker te negeren. Onderzoek in Portugal wees uit dat buitenlandse investeerders vaak aanzienlijk boven de marktwaarde voor onroerend goed betaalden, wat de woninginflatie versnelde en de betaalbaarheid voor lokale bewoners verminderde. In Spanje en Malta bleven veel aangekochte woningen naar verluidt leeg, omdat het eigendom vooral immigratiedoelen diende en niet voor bewoning. De werkgelegenheidscreatie bleef beperkt, terwijl ontwikkelaars, advocatenkantoren en consultancynetwerken een groot deel van de financiële voordelen opstreken. Critici omschreven de programma’s steeds vaker als mechanismen die kapitaal recycleren binnen gesloten financiële ecosystemen in plaats van bredere economische groei te genereren.
Russische kapitaalstromen verscherpen het debat in de EU
De discussie over verblijfs- en visumbeleid werd politiek gevoeliger nadat statistieken een sterke toename lieten zien van visa die in 2025 aan Russische burgers werden afgegeven. EU-lidstaten keurden dat jaar meer dan 620.000 Schengenvisa voor Russen goed, een stijging van meer dan 10 procent ten opzichte van de voorgaande periode. Frankrijk en Italië waren verantwoordelijk voor het grootste deel van de goedkeuringen, waarbij Frankrijk een van de sterkste jaarlijkse stijgingen noteerde. Italië werd ondertussen een van de belangrijkste toegangspoorten voor Russische reizigers naar de Schengenzone.
Deze ontwikkelingen leidden tot kritiek van verschillende EU-regeringen die pleiten voor strengere isolatiemaatregelen tegen Moskou. Tegenstanders van het huidige visumbeleid voerden aan dat liberale toegangsregels de invloed van grote Russische kapitaalnetwerken in belangrijke Europese economieën in stand kunnen houden, terwijl de risico’s op witwassen, belastingontwijking en corruptie toenemen. De bezorgdheid strekte zich ook uit tot de woningsector, waar de toenemende vraag van rijke buitenlandse kopers bijdroeg aan grotere betaalbaarheidsdruk in verschillende stedelijke en kustgebieden. In zowel Frankrijk als Italië waarschuwden critici dat zwakke financiële verificatieprocedures omstandigheden creëren waarin twijfelachtig kapitaal via vastgoedaankopen, investeringsvehikels en tussenstructuren kan blijven opereren, ondanks de retoriek over bredere sancties.
Letland: het mechanisme achter verblijfsinvesteringen blootgelegd
De Letse zaak bood een van de duidelijkste illustraties van hoe deze systemen in de praktijk kunnen functioneren. Het Letse programma, gelanceerd in 2010, bleef een van de meest toegankelijke in de Europese Unie, met relatief lage investeringsdrempels en minimale verblijfsvereisten. De vraag nam geleidelijk toe na 2021, ondanks bredere Europese scepsis tegenover verblijf-door-investeringmodellen. Onderzoekers concludeerden later dat veel transacties een circulaire structuur volgden, waarbij investeerders geld in bedrijven stortten, verblijfsrechten verwierven en het geld vervolgens terugkregen via leningen of interne financiële constructies.
De autoriteiten stelden vast dat veel deelnemende bedrijven weinig echte economische activiteit vertoonden, nauwelijks banen creëerden en beperkte operationele functies hadden, behalve het faciliteren van verblijfsaanvragen. Investeerders hadden vaak nominale eigendomsbelangen zonder betekenisvolle managementbevoegdheid. Overheidstoezicht was volgens het onderzoek vooral gericht op de vraag of aan de formele investeringscriteria werd voldaan, in plaats van op bredere economische impact, werkgelegenheidscreatie of bedrijfsduurzaamheid. Het onderzoek suggereerde dat verblijfsrechten zelf de primaire handelswaar waren geworden, terwijl de investeringscomponent steeds meer functioneerde als een juridische formaliteit in plaats van een economische bijdrage.
Brussel zet in op strengere controles en mogelijke ontmanteling
Sinds 2022 zijn EU-instellingen verschoven van kritiek naar gecoördineerde politieke druk met als doel de verblijf-door-investeringprogramma’s te herstructureren of af te schaffen. Het Europees Parlement pleit voor een volledige uitfasering van ‘gouden paspoorten’ en aanzienlijk strengere verblijfsregelingen. De Europese Commissie is ook juridische procedures gestart tegen rechtsgebieden die controversiële programma’s binnen en buiten het EU-kader blijven voeren.
Europese functionarissen betogen steevast dat de kwestie verder gaat dan economie en ook veiligheid, bestuur en institutionele legitimiteit omvat. Critici stellen dat verblijfs- en burgerschapsrechten niet als verhandelbare goederen mogen functioneren, omdat zwakke toezichtkaders kansen creëren voor witwassen en het vertrouwen in legale migratiesystemen ondermijnen. Verschillende voorstellen die nu worden besproken, omvatten het vervangen van passieve, op vastgoed gebaseerde modellen door investeringsprogramma’s die direct zijn gekoppeld aan innovatie, werkgelegenheidscreatie of technologiesectoren. Een ander scenario betreft uniforme, EU-brede due diligence-normen met diepgaande financiële controle. Toch bespreken steeds meer beleidsmakers openlijk of de commerciële verkoop van verblijfsrechten volledig uit het Europese systeem moet verdwijnen.
