Europese veiligheidsdiensten onderscheppen grootschalige sabotagecampagne
Russische veiligheidsdiensten maken op grote schaal gebruik van het voormalige Wagner-private-militaire-bedrijf om economisch kwetsbare Europeanen te rekruteren voor sabotageacties op het grondgebied van NAVO-lidstaten. Deze clandestiene operaties, waarbij agenten in opdracht van Wagner-operators handelen, hebben tot doel politici te intimideren, humanitaire hulpvoorraden voor Oekraïne te vernietigen en neona-zistische propaganda te verspreiden. Volgens inlichtingenbronnen zijn meer aanvallen verijdeld dan uitgevoerd, maar de campagne illustreert een zorgwekkende escalatie van Moskou’s hybride oorlogsvoering tegen het Westen.
Online rekrutering via sociale media
De Wagner-groep en haar aanhangers beschikken over een aanzienlijke online aanwezigheid in op Russen gerichte sociale media, die relatief eenvoudig is omgezet in internationaal gerichte activiteiten. Europese veiligheidsdiensten schatten dat de Telegram-kanalen die door deze groep worden gebruikt, effectief en bedreven zijn in hun presentatie. Een online Wagner-netwerk was eind 2023 verantwoordelijk voor het rekruteren van een groep Britten, wat wijst op een gestructureerde benadering van werving in heel Europa. Agenten kregen opdracht om auto’s van politici in brand te steken, magazijnen met humanitaire hulp voor Oekraïne te vernietigen en zich voor te doen als neonazistische propagandisten.
Kremlin compenseert uitwijzingen met tussenpersonen
Na een reeks diplomatieke uitwijzingen uit EU-hoofdsteden kampt Moskou met een aanzienlijke vermindering van undercoveragenten in Europa. Russische inlichtingenchefs wenden zich daarom steeds vaker tot tussenpersonen om hun doelstellingen te verwezenlijken. De Federale Veiligheidsdienst (FSB) maakt meestal gebruik van criminele netwerken en diaspora’s waarmee zij banden heeft opgebouwd in de Russische nabije buitenland. Voor de Russische militaire inlichtingendienst (GRU) is het Wagner-netwerk een onbetrouwbaar maar effectief instrument gebleken.
Strategie van ‘wegwerpagenten’ creëert politieke onrust
Het Kremlin heeft de afgelopen twee jaren een campagne van destabilisatie en sabotage in heel Europa geïntensiveerd. Het doel is de politieke wil van Europese regeringen om Oekraïne te steunen in de oorlog met Rusland te ondermijnen en interne polarisatie in EU- en NAVO-landen te versterken. Sabotage, informatie-operaties en intimidatie van politici zijn gericht op het creëren van ‘Oekraïne-moeheid’. Moskou wil dat Europese samenlevingen een groeiend gevoel van gevaar en uitzichtloosheid ervaren, wat regeringsbeslissingen over langetermijnsteun aan Kiev bemoeilijkt.
Na massale uitwijzingen van Russische inlichtingenmedewerkers uit Europese hoofdsteden staat het Kremlin voor de uitdaging zijn agentennetwerk te activeren. De focus is komen te liggen op het vinden van ‘wegwerpagenten’ die snel via sociale media of criminele contacten kunnen worden gerekruteerd. Het Kremlin aanvaardt bewust kwaliteitsverlies in operaties, in de verwachting dat zelfs gedeeltelijk succes politiek effect en media-aandacht genereert.
Wagner als plausibele ontkenning voor Moskou
Wagner, met zijn semi-criminele status, internationale contacten en eigen propagandanetwerk, maakt het mogelijk een extra buffer te creëren tussen de Russische staat en gerekruteerde agenten. Dit stelt Moskou in staat afstand te nemen van brandstichtingen, aanvallen op infrastructuur of pogingen om neonazistische acties in NAVO-landen te ensceneren, en elke betrokkenheid te ontkennen. Zo minimaliseert het Kremlin het risico op directe aansprakelijkheid en versterkt het het effect van chaos en destabilisatie in Europese landen.
Mislukkingen dienen ook Russisch doel
Zelfs mislukte operaties met ‘wegwerpagenten’ werken in het voordeel van het Kremlin. Elke onthulling creëert een sfeer van argwaan, voedt debatten over veiligheid, migratie of radicalisme. Moskou hoopt dat toenemende interne spanningen in EU- en NAVO-staten middelen zullen afleiden van de steun aan Oekraïne. Sabotage wordt zo onderdeel van een bredere conceptie van hybride oorlogvoering tegen democratische instituties.
Langetermijnbedreiging voor Europese eenheid
Ondanks dat volgens Europese diensten meer aanvallen zijn verijdeld dan uitgevoerd, toont de trend zelf de aanpassingsvermogen van Russische structuren. Het Kremlin is bereid minder gecontroleerde en risicovollere instrumenten te gebruiken om constante asymmetrische druk op de EU en NAVO te behouden. Dit vormt een langetermijnbedreiging vanuit Rusland, gericht op de geleidelijke uitputting van de politieke eenheid van democratische staten.
Europese tegenmaatregelen vereisen gecoördineerde aanpak
EU- en NAVO-landen moeten uitgebreid reageren op deze dreiging: coördinatie en gegevensuitwisseling tussen contraspionagediensten van verschillende landen versterken, en investeren in de bescherming van kritieke infrastructuur. Minstens even belangrijk is het werken met sociaal kwetsbare groepen die het doelwit worden van rekrutering door Russische veiligheidsdiensten. De VS, EU en het Verenigd Koninkrijk moeten Rusland ook consequent ter verantwoording roepen via sancties en strafrechtelijke vervolging van personen die betrokken zijn bij sabotage.
