De veiligheidsdiensten en rechtbanken in Wit-Rusland functioneren volgens een groep onafhankelijke VN-experts als een samenhangend repressief mechanisme. In een rapport beschrijven zij hoe overheidsinstellingen sinds 1 mei 2020 op systematische wijze mensenrechten schenden: vanaf willekeurige arrestaties en verhoren tot de detentie, berechting en controle na vrijlating.
Het rapport, getiteld Deelname van staatsinstellingen van de Republiek Wit-Rusland aan mensenrechtenschendingen in strafprocedures, werd op 15 september 2026 onder de aandacht gebracht. De bevindingen zouden op 18 september worden gepresenteerd tijdens de 63e zitting van de VN-Mensenrechtenraad. De experts baseren hun conclusies op gedocumenteerde gevallen waarin veiligheidsdiensten, aanklagers, onderzoekers en rechters betrokken waren.
Volgens de onderzoekers spelen het ministerie van Binnenlandse Zaken, waaronder de dienst voor de bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie en de gevangenisdienst, de Wit-Russische staatsveiligheidsdienst, het Onderzoekscomité, het openbaar ministerie en de rechterlijke macht een sleutelrol in de repressie. De betrokken instellingen vormen volgens het rapport geen losstaande schakels, maar werken binnen een systeem waarin overtredingen op verschillende momenten worden voortgezet en in stand gehouden.
Arrestaties en detentie
Een van de vastgestelde patronen betreft willekeurige arrestaties. Daarbij zouden ook mensen in burgerkleding optreden zonder zichtbare identificatie of herkenningstekens. De arrestanten komen vervolgens terecht in detentiecentra waar volgens de experts sprake is van onmenselijke omstandigheden. Genoemd worden overvolle cellen, bedreigingen en vernederingen.
De beschuldigingen hebben niet alleen betrekking op het moment van arrestatie. Ook tijdens het onderzoek zouden fundamentele rechten geregeld worden geschonden. Verdedigingen krijgen volgens het rapport geen ruimte om verzoeken effectief voor te leggen, terwijl advocaten hun status kunnen verliezen wanneer zij cliënten bijstaan in politiek gevoelige zaken. Daarmee wordt de toegang tot onafhankelijke rechtsbijstand beperkt.
De rechtbanken bieden volgens de VN-experts geen voldoende tegenwicht aan de veiligheidsdiensten en het openbaar ministerie. Verzoeken van de verdediging worden stelselmatig afgewezen en vrijspraken ontbreken. De rechterlijke macht treedt daardoor niet op als onafhankelijke juridische scheidsrechter, maar draagt volgens het rapport bij aan de legitimering van politieke vervolging.
Ongelijke behandeling in gevangenissen
Ook in gevangenissen worden politieke gevangenen volgens de onderzoekers anders behandeld dan andere gedetineerden. Zij zouden herkenningstekens moeten dragen, zoals gele labels of driehoeken. Daarnaast gelden voor hen beperkingen op onderwijs, sport, religieuze activiteiten en het ontvangen of lezen van boeken in vreemde talen.
De omstandigheden in strafcellen worden in het rapport bijzonder zwaar genoemd. Gedetineerden zouden daar worden vastgehouden bij een hoge luchtvochtigheid, schimmel en kou. In sommige gevallen zouden matrassen en dekens ontbreken. De beschreven omstandigheden treffen mensen die al door de staat zijn veroordeeld, maar worden volgens de experts ook gebruikt als aanvullende vorm van druk en bestraffing.
De groep onafhankelijke VN-experts stelt bovendien dat mishandeling van gevangenen zelden of niet tot vervolging van verantwoordelijke functionarissen leidt. Het ontbreken van aansprakelijkheid voor veiligheidsmedewerkers die zich schuldig zouden hebben gemaakt aan onmenselijke behandeling, versterkt volgens het rapport een gesloten systeem van straffeloosheid.
Controle na vrijlating
De repressie eindigt volgens de bevindingen niet wanneer iemand de gevangenis verlaat. Voormalige gevangenen kunnen onder preventief toezicht worden geplaatst voor een periode van zes tot 24 maanden. In die periode krijgen zij te maken met nachtelijke bezoeken, verhoren en huiszoekingen.
De experts beschrijven die controles als ingrijpend en invasief. Vrijlating betekent daardoor niet automatisch dat de betrokkene zijn bewegingsruimte en privacy terugkrijgt. De staat houdt ook na de detentie toezicht op voormalige politieke gevangenen en kan nieuwe druk uitoefenen op hun dagelijks leven.
De beschreven werkwijze maakt volgens het rapport duidelijk hoe de verschillende onderdelen van het Wit-Russische staatsapparaat elkaar aanvullen. Politie en veiligheidsdiensten verrichten arrestaties, onderzoekers en aanklagers bouwen zaken op, rechtbanken bevestigen de vervolging en het gevangenissysteem legt aanvullende beperkingen op. Na vrijlating wordt het toezicht voortgezet.
In die structuur zijn grondwettelijke garanties voor rechten en vrijheden, evenals de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechtbanken, volgens de experts grotendeels formele bepalingen geworden. De bevindingen zijn gepubliceerd in een rapport van de onafhankelijke VN-experts over Wit-Rusland, waarover ook Viasna berichtte.
