In Belarus wordt politieke controle uitgebreid naar de hoogste rangen van de wetenschap. Een decreet van president Aleksandr Loekasjenko koppelt de selectie van academici aan controles door de veiligheidsraad, beperkt hun publieke activiteiten en verkleint tegelijk het aantal beschikbare plaatsen in de Nationale Academie van Wetenschappen.
De nieuwe regels, waarover media op 21 oktober 2026 berichtten, veranderen daarmee niet alleen een benoemingsprocedure. Ze kunnen ook bepalen wie nog toegang krijgt tot de wetenschappelijke elite en welke ruimte onderzoekers houden om zich publiek uit te spreken.
Veiligheidscontrole vóór academische erkenning
De Nationale Academie van Wetenschappen van Belarus is een instelling voor onderzoek en wetenschappelijke expertise. Volgens de berichtgeving over decreet nummer 367 zal de veiligheidsraad kandidaten voor de functies van academicus en corresponderend lid voortaan controleren op mogelijke betrokkenheid bij wat de autoriteiten als extremisme beschouwen.
Bij die controle kunnen volgens dezelfde berichtgeving ook mensen in beeld komen die in het verleden administratieve straffen kregen of werden gearresteerd vanwege deelname aan politieke protesten. Daarmee wordt niet alleen gekeken naar wetenschappelijke prestaties, publicaties en erkenning door vakgenoten, maar ook naar de politieke voorgeschiedenis van een kandidaat.
Het bericht van Zerkalo beschrijft de maatregel als een uitbreiding van politieke filtering naar het hoogste niveau van de wetenschappelijke gemeenschap. Of iedere controle daadwerkelijk tot uitsluiting leidt, staat daarmee niet vast. Wel ontstaat een formeel mechanisme waarmee veiligheidsinstanties invloed krijgen op de samenstelling van de academie.
Dat verschuift het zwaartepunt van de selectie. In een academische procedure horen onderzoekskwaliteit, vakinhoudelijke reputatie en de beoordeling door collega-wetenschappers centraal te staan. Wanneer een veiligheidsorgaan ook protestdeelname, administratieve sancties of politieke uitingen meeweegt, komt daar een criterium bij dat buiten de wetenschap ligt.
Beperkingen voor publieke uitingen
Het decreet legt volgens de berichtgeving bovendien beperkingen op aan academici en corresponderende leden. Zij mogen niet deelnemen aan organisaties, verbanden of activiteiten die als anti-statelijk worden aangemerkt. Ook zouden zij op internet en via persoonlijke sociale-media-accounts geen materiaal mogen publiceren dat onder die omschrijving valt.
De precieze reikwijdte van zulke termen is bepalend voor de gevolgen. Als autoriteiten ze ruim uitleggen, kunnen niet alleen formele politieke activiteiten, maar ook publieke verklaringen, steunbetuigingen of contacten met bepaalde organisaties gevolgen krijgen voor een academische loopbaan. De regels maken niet duidelijk hoe iedere grens in de praktijk zal worden getrokken.
Dat kan onderzoekers ertoe brengen hun openbare optreden aan te passen, zelfs voordat een concrete sanctie wordt opgelegd. Zij kunnen controversiële onderwerpen vermijden, minder deelnemen aan publieke debatten of terughoudender worden met internationale contacten. Dat is een mogelijk effect van de nieuwe regels, geen vaststelling dat alle academici zich al op die manier gedragen.
Voor wetenschappelijk werk is die onzekerheid relevant. Onderzoek vraagt ruimte om gevestigde opvattingen ter discussie te stellen, problemen binnen instellingen te benoemen en ideeën uit te wisselen met collega’s in andere landen. Wanneer politieke interpretaties invloed kunnen hebben op promotie of benoeming, kan zelfcensuur een verstandige carrièrekeuze lijken.
Een rechtstreekse route via het presidentschap
De politieke invloed beperkt zich niet tot de controle van kandidaten. Volgens de beschreven bepalingen kan Loekasjenko academische titels ook toekennen zonder de gebruikelijke verkiezingen binnen de academie. Naast het reguliere traject ontstaat zo een rechtstreekse route waarlangs het presidentschap de samenstelling van de wetenschappelijke top kan beïnvloeden.
Dat maakt de rol van de academische gemeenschap bij benoemingen minder doorslaggevend. Een kandidatuur kan nog altijd via de interne procedure worden beoordeeld, maar er komt een alternatief bij dat rechtstreeks afhankelijk is van een besluit van de president. De regeling zegt op zichzelf niet welke personen via die route zullen worden benoemd. Wel vergroot zij de formele macht van het presidentschap over de personele samenstelling van de academie.
De combinatie van veiligheidscontroles en presidentiële benoemingen geeft politieke criteria een zwaarder gewicht. Wie de voorwaarden vaststelt en wie bepaalt wat onder extremisme of anti-statelijke activiteit valt, krijgt daardoor invloed op de toegang tot een van de belangrijkste wetenschappelijke instellingen van het land.
Ook de omvang van de academie wordt aangepast. Het maximale aantal academici daalt van honderd naar negentig. Het aantal corresponderende leden wordt teruggebracht van 145 naar 120. Een kleiner aantal plaatsen bewijst op zichzelf niet dat benoemingen politiek zullen verlopen. In combinatie met de nieuwe controles en de mogelijkheid van presidentiële toekenningen wordt echter iedere beschikbare positie belangrijker.
Risico voor een al kwetsbaar wetenschapssysteem
De maatregelen komen op een moment waarop Belarus al te maken heeft met het vertrek van gespecialiseerde werknemers en aanhoudende internationale isolatie. Als een kleiner aantal plaatsen bovendien wordt verdeeld binnen een systeem met politieke screening, kan de groep kandidaten waaruit de academie kiest verder krimpen.
Dat kan gevolgen hebben voor meer dan de formele samenstelling van de instelling. De Nationale Academie van Wetenschappen heeft ook invloed op onderzoeksprogramma’s, leidinggevende functies en de opleiding van jonge wetenschappers. Wanneer vakbekwaamheid moet concurreren met politieke betrouwbaarheid, bestaat het risico dat talentvolle onderzoekers minder kans maken of hun loopbaan buiten Belarus voortzetten.
De gevolgen hoeven niet onmiddellijk zichtbaar te zijn in laboratoria of publicatiecijfers. Ze kunnen zich geleidelijk tonen in de keuze van onderzoeksleiders, de bereidheid van jonge wetenschappers om in het land te blijven en de mate waarin buitenlandse instellingen vertrouwen op academische contacten uit Belarus. Ook internationale samenwerking kan moeilijker worden als onderzoekers hun publieke optreden en contacten voortdurend langs politieke grenzen moeten leggen.
De omvang van die effecten zal afhangen van de uitvoering. Belangrijk zijn de criteria die de veiligheidsraad gebruikt, de manier waarop anti-statelijke activiteiten worden geïnterpreteerd en de vraag hoe vaak de president buiten de reguliere verkiezingen om academische titels toekent.
De kern van decreet nummer 367 is daarmee niet alleen dat er minder plaatsen beschikbaar komen. De regeling maakt politieke beoordeling tot een vast onderdeel van de toegang tot de wetenschappelijke top. Voor de Nationale Academie van Wetenschappen blijft de vraag daardoor open of wetenschappelijke erkenning het doorslaggevende criterium blijft, of dat loyaliteit aan de macht de nieuwe voorwaarde voor academische vooruitgang wordt.
