De adviseur van de Russische president Vladimir Poetin, Anton Kobjakov, heeft hervestiging van Russen genoemd als voorbeeld van een manier om Oekraïne te ‘redden’. Volgens Kobjakov heeft Oekraïne een demografisch ‘point of no return’ bereikt. Hij verwees op 4 september 2026 naar de periode van Catharina II en Grigori Potjomkin, toen Rusland volgens hem bevolking naar Oekraïense gebieden verplaatste.
Kobjakov presenteerde geen concreet plan voor nieuwe volksverhuizingen. Zijn verwijzing kwam wel na jaren waarin Russische leiders de afzonderlijke identiteit, geschiedenis en territoriale zelfstandigheid van Oekraïne ter discussie hebben gesteld. De oorspronkelijke publicatie plaatst zijn uitspraken naast de onteigening van Oekraïense woningen in door Rusland bezette gebieden.
Duizenden woningen op lijsten
Een onderzoek van BBC Verify vond 34.002 Oekraïense vastgoedobjecten die sinds 2024 in beslag zijn genomen of daarvoor zijn aangewezen. Het gaat om appartementen, particuliere woningen en vakantiehuizen. Een deel daarvan kan later worden toegewezen aan mensen met een Russisch paspoort, onder wie ambtenaren, militairen en andere staatsmedewerkers.
Een van de genoemde gevallen betreft een vrouw die in het onderzoek de naam Ivanna krijgt. Haar vader bouwde vijftien jaar aan een huis in de omgeving van Marioepol. De familie wilde daar wonen nadat bij haar moeder kanker was vastgesteld en artsen een plek met schonere lucht hadden geadviseerd. Haar moeder overleed, maar het huis bleef de woning van haar ouders en de plek waar Ivanna opgroeide.
Na het begin van de grootschalige Russische invasie vertrok Ivanna uit Marioepol. Oudere familieleden bleven achter. In april kregen zij van door Rusland geïnstalleerde autoriteiten te horen dat het huis op een lijst stond van woningen die konden worden onteigend.
Volgens BBC Verify worden eigenaren niet altijd rechtstreeks over de maatregel geïnformeerd. Zij moeten hun adres soms zelf opzoeken in Russische registers voor ‘verlaten’ of ‘potentieel verlaten’ eigendommen. Om hun woning te behouden, moeten zij een Russisch paspoort aanvragen, persoonlijk naar het bezette gebied reizen, een controle doorlopen en binnen korte tijd hun eigendomsrecht aantonen.
Dat is voor veel mensen niet mogelijk of brengt risico’s met zich mee. Zij kunnen in het buitenland verblijven, in het Oekraïense leger dienen, arrestatie vrezen of documenten zijn kwijtgeraakt. Uit onderzoek van Associated Press blijkt bovendien dat mensen zonder Russisch paspoort in de bezette gebieden geen toegang hebben tot bepaalde medische zorg en pensioenen en hun eigendom niet kunnen registreren. Ook kunnen zij hun baan, sociale uitkeringen, woning en het recht om in het gebied te blijven verliezen.
Een reeks uitspraken
De uitspraak van Kobjakov staat niet op zichzelf. In juli 2021 schreef Poetin dat Russen en Oekraïners ‘één volk, één geheel’ zijn. Drie dagen voor de grootschalige invasie, op 21 februari 2022, zei hij dat het huidige Oekraïne ‘volledig en geheel door Rusland is gecreëerd’. Oekraïense gebieden omschreef hij als historisch Russisch.
Enkele maanden later vergeleek Poetin zichzelf met tsaar Peter de Grote. Volgens de Russische president had Peter geen gebieden veroverd, maar ze slechts ‘teruggebracht’. Rusland moest volgens Poetin eveneens gebieden ‘terugbrengen en versterken’.
In maart 2024 zei Dmitri Medvedev, voormalig president en plaatsvervangend voorzitter van de Russische Veiligheidsraad, dat het idee ‘Oekraïne is geen Rusland’ voorgoed moest verdwijnen. Voor een grote kaart van Oekraïne verklaarde hij dat Oekraïne ‘zonder twijfel Rusland’ is en dat historische delen van het land moesten ‘terugkeren naar huis’.
Kobjakov zei in mei 2025 dat de Sovjet-Unie juridisch gezien mogelijk nog bestaat, omdat de procedure voor de ontbinding volgens hem niet correct was gevolgd. Hij verbond die redenering aan de kwalificatie van de oorlog als een ‘intern proces’. In juni van dat jaar zei Poetin: ‘Heel Oekraïne is van ons.’ Hij voegde daaraan toe: ‘Waar een Russische soldaat voet zet, is het van ons.’
De opeenvolging van uitspraken loopt daarmee van het ontkennen van een afzonderlijke Oekraïense identiteit en geschiedenis naar het betwisten van de onafhankelijkheid en het koppelen van territoriale aanspraken aan de aanwezigheid van Russische militairen. Kobjakov verbond daar in september 2026 de verwijzing naar hervestiging aan.
Beleid in bezette gebieden
Het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties heeft gezegd dat de Russische wet over ‘verlaten eigendom’ in strijd is met het verbod op onrechtmatige confiscatie. Rusland zegt dat het gaat om het beheer van woningen waarvan de eigenaren niet kunnen worden gevonden. De Russische ambassade in Londen verklaarde tegenover BBC dat rechtmatige eigenaren een schadevergoeding kunnen claimen.
Moskou beschouwt de geannexeerde regio’s als onderdeel van Rusland. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heeft de poging tot annexatie veroordeeld en landen opgeroepen die niet te erkennen.
In de bezette gebieden bouwt en vernieuwt Rusland tegelijk infrastructuur. Het gaat onder meer om wegen, spoorlijnen en havens. Volgens een berekening van Reuters is tussen 2022 en 2025 meer dan 2.500 kilometer aan wegen en spoorverbindingen aangelegd, gerenoveerd of vernieuwd. Het Kremlin noemt de gebieden ‘Novorossija’.
Regels van het oorlogsrecht
Artikel 49 van de Vierde Geneefse Conventie verbiedt een bezettende mogendheid om delen van haar eigen burgerbevolking naar bezet gebied over te brengen. Het Statuut van Rome van het Internationaal Strafhof beschouwt gedwongen verplaatsing van bevolkingsgroepen, ook wanneer die indirect plaatsvindt, als een mogelijk oorlogsmisdrijf.
Voor strafrechtelijke vervolging moet worden bewezen dat aan alle juridische voorwaarden van het misdrijf is voldaan en welke rol iedere betrokkene heeft gespeeld. Daarom zijn niet alleen politieke uitspraken van belang, maar ook lijsten met ‘verlaten’ woningen, besluiten van lokale autoriteiten, hypotheekregelingen, contracten van banken en de namen van mensen die Oekraïense woningen toegewezen krijgen.
De Russische maatregelen rond vastgoed blijven daarmee onderdeel van de internationale discussie over eigendomsrechten, bezetting en mogelijke verantwoordelijkheid voor de overdracht van woningen in de bezette gebieden.
