De Russische schaduwvloot bestaat niet alleen uit tankers met ondoorzichtige eigendomsstructuren en verzekeringen. In de havens aan de Zwarte en de Azovzee houden sleepboten, bunkerschepen, havenagenten en andere dienstverleners de scheepvaart operationeel.
Juist die minder zichtbare infrastructuur blijkt nauw verbonden met grote Russische staatsbedrijven. Twee netwerken springen eruit: de vloot van de commerciële zeehaven van Novorossiejsk, bekend als Flot NMTP, en de logistieke groep Delo, die via Atomenergoprom onder controle van Rosatom is gekomen.
De havenmachine achter de tankers
Sleepboten brengen grote schepen veilig naar een ligplaats, begeleiden hen door krappe vaargeulen en helpen bij het verplaatsen tussen terminals. Bunkerschepen leveren brandstof en afvalinzamelaars zorgen ervoor dat havenactiviteiten kunnen doorgaan. Zonder deze diensten kunnen ook tankers hun lading niet efficiënt laden, lossen of doorvoeren.
In het bekken van de Azov- en Zwarte Zee heeft de staatsonderneming Rosmorport een dominante positie in het loodsen en ijsbreken. Dat laatste is vooral in de winter van belang in de Zee van Azov. Rosmorport is bovendien actief in gebieden die door Rusland zijn bezet, waaronder de Krim. De juridische status van afzonderlijke havenbezoeken en diensten hangt af van de toepasselijke maritieme regels en sancties.
De grootste vloot in deze sector behoort volgens de beschikbare bedrijfsgegevens toe aan Flot NMTP, dat vooral vanuit Novorossiejsk opereert. De onderneming ondersteunt tankerverkeer en andere havenactiviteiten en zou in 2025 een omzet van 3,7 miljard roebel hebben behaald. Tot haar werkzaamheden behoren ook bunkeren, slepen en afvalinzameling, onder meer voor Transneft-Service, Rosmorport, Novoroslesexport en de scheepsreparatiewerf van Novorossiejsk.
De haven waaraan Flot NMTP is verbonden, heeft eigendomsrelaties met Transneft, het Russische federale agentschap voor staatsbezit, de Russische Spoorwegen en de Summa-groep. Daarmee ligt de sleepbootvloot dicht bij energie-, spoor- en overheidsbelangen.
Een Russische vloot met buitenlandse schakels
Internationale scheepsdatabases vermelden ten minste tien Russische sleepboten die met Flot NMTP in verband worden gebracht en onder toezicht staan van het Russische Maritieme Register. Het gaat onder meer om Bodryy (IMO 9260938), Bravyy (IMO 9260926), Bulatnyy (IMO 9260964), Burnyy (IMO 9260952), Tolkovyy (IMO 9280500), Toroplivyy (IMO 9280495), Upornyy (IMO 8987747), Tigris (IMO 8727032), Ingener Shilovsikiy (IMO 8728892) en duwboot Tigran Martirosyan (IMO 8728880).
Verschillende schepen zijn in 2002 en 2003 in Spanje gebouwd en hebben een tonnage van ongeveer 430 ton. Andere zijn ouder en werden gebouwd in het voormalige Joegoslavië. De ondersteunende vloot omvat verder Portovik Novorossiyska, Mars en Maslovoz 2. Twee bunkertankers, Inzhener Poturak en Inzhener Chitanava, leveren extra capaciteit. Beide werden tijdens de Sovjetperiode in Bulgarije gebouwd en hebben een draagvermogen van ongeveer 3.000 ton.
De onderzochte gegevens stellen dat schepen uit deze vloot herhaaldelijk havens op de bezette Krim hebben aangedaan en kwalificeren dat als onwettig. Die kwalificatie is een bewering uit de inventarisatie, geen zelfstandig vastgestelde juridische uitspraak in dit artikel.
Vier andere sleepboten die door Flot NMTP worden geëxploiteerd, staan op naam van Henford Logistics Limited, een in Hongkong geregistreerde onderneming die in 2007 werd opgericht. Het gaat om Tornado (IMO 8897526), Tuman (IMO 8932340), Diamond N (IMO 9543055) en Topaz N (IMO 9513074). Alle vier varen onder Russische vlag.
De controle van NMTP over Henford zou lopen via het op Cyprus geregistreerde Longbranch Shipping Enterprises. Diamond N en Topaz N werden in 2009 in Turkije gebouwd; Tornado en Tuman dateren uit de jaren negentig. Bij de classificatie zijn onder meer het Russische Maritieme Register en het Italiaanse Registro Italiano Navale betrokken.
Diamond N en Topaz N werden eerder in verband gebracht met de sleepoperatie rond de tanker Delfi in Odesa in 2020 en met werkzaamheden in Tsjornomorsk. Destijds waren de schepen verbonden aan Universal Towing Company uit Odesa en aan ondernemingen in Panama. Zulke overlappende bedrijfsgegevens laten zien hoe eigendom, beheer en historische handelsrelaties over verschillende rechtsgebieden kunnen worden verdeeld. Ze bewijzen op zichzelf niet wie momenteel de controle heeft of dat sprake is van onwettig handelen.
Van particuliere concurrentie naar staatsnetwerken
De vloot van Flot NMTP lijkt kleiner te zijn geworden. In 2009 exploiteerde het bedrijf naar verluidt 23 sleepboten en nog eens twintig schepen voor onder meer bunkeren en afvalinzameling. Ook de bredere markt is veranderd.
Verschillende particuliere maritieme ondernemingen waren ooit aangesloten bij de Zuidelijke Regionale Vereniging van Maritieme Agenten en Expediteurs, bekend als YuRAMA. De vereniging verkeerde volgens de beschikbare informatie in februari 2026 in liquidatie. Veel leden waren al gestopt of hadden zich vóór de grootschalige Russische invasie van Oekraïne teruggetrokken.
Onder de voormalige leden bevonden zich Inflot-BSS, Novoagency, Mercy Shipping Agencies and Trading en Cardi. Cardi stond eerder geregistreerd op naam van Viktor Syrma en Sunvia Investment, een onderneming op de Britse Maagdeneilanden. Ook Barwil Novorossiysk, een dochterbedrijf van het Noorse Barwil Agencies, en Novorossiyskiy Vneshreydinvest maakten deel uit van het netwerk. De eigendomsstructuur van die laatste onderneming wordt in verband gebracht met bedrijven in Cyprus en Nederland.
Een conflict uit 2010 illustreert de machtsverhoudingen. Bedrijven, waaronder de Russische dochter van het Israëlische ZIM Integrated Shipping Services, klaagden bij de Russische federale mededingingsdienst dat Flot NMTP hun activiteiten belemmerde. Volgens de beschikbare reconstructie leverde die klacht geen effectief resultaat op. Zim Russia werd later mede-eigendom van Delo-Center. De huidige eigendomsstructuur is niet openbaar; de onderneming zou in 2025 een winst van 51 miljoen roebel hebben geboekt.
Marine Agency EISA, ook bekend als Morskoye Agentstvo EISA, levert nog altijd agentdiensten in havens aan de Zwarte Zee en heeft een vestiging in Moermansk. De uiteindelijke begunstigde wordt genoemd als het in Liberia geregistreerde Economou Shipping Agencies Limited. Voor 2021 zou die rol zijn vervuld door een Cypriotisch bedrijf met dezelfde naam. EISA maakt volgens mediaberichten deel uit van een netwerk uit Piraeus dat wordt geassocieerd met de Griekse scheepsmagnaat Georgios Economou. Die koppeling is hier niet zelfstandig vastgesteld. EISA zou in 2025 een omzet van 337 miljoen roebel hebben behaald.
Zes moderne sleepboten in de Rosatom-keten
De belangrijkste concurrent van Flot NMTP is Service Company Delo, ook aangeduid als Delo Service Co Ltd. Het bedrijf exploiteert zes Russische sleepboten die tussen 2017 en 2018 in China werden gebouwd bij Damen Shipyards Changde: Delovoy 1 (IMO 9819131) tot en met Delovoy 6 (IMO 9835240).
De schepen hebben elk een tonnage van ongeveer 410 ton, zijn uitgerust met techniek van Caterpillar en Rolls-Royce en zijn gecertificeerd door het Russische Maritieme Register. Delo zou in 2025 een omzet van 2,11 miljard roebel hebben geboekt, tegen 3,24 miljard in 2024. Daarmee bleef het bedrijf, ondanks de daling, groter dan alle andere onderzochte dienstverleners behalve Flot NMTP.
De zes sleepboten werken periodiek in de Straat van Kertsj. Hun aansprakelijkheidsverzekering zou ook dekking bieden voor de bezette Krimse havens Kertsj en Feodosia. Of een concrete activiteit in strijd is met sancties, kan alleen per geval worden beoordeeld aan de hand van de bevoegde jurisdictie, de aangewezen partijen en de precieze transactie.
De betekenis van Delo zit vooral in de eigendomsketen. Service Company Delo werd opgericht door Deloports, dat ook NUTEP bezit, de transport- en expeditieonderneming van de Novorossiejskse hub. Deloports valt onder Management Company Delo uit Moskou, geleid door algemeen directeur Alexey Lebedev. Atomenergoprom is volgens de beschikbare gegevens de enige eigenaar van de groep. Dat bedrijf wordt gecontroleerd door Rosatom, het Russische staatsconcern voor kernenergie.
De sleepboten maken daarmee deel uit van een veel groter logistiek netwerk. Delo exploiteert containerterminals, graanterminals, binnenlandse spoorverbindingen en containerbedrijven in de regio’s rond de Azov- en Zwarte Zee, de Oostzee en het Russische Verre Oosten. Tot de groep behoren onder meer de multimodale vervoerder Ruscon, containervervoerder TransContainer en Sakhalin Shipping Company, bekend als SASCO.
Tussen 2016 en 2024 verstevigde Delo zijn controle over Global Ports, onder meer door de overname van een belang dat eerder in handen was van Maersk. De groep bezit of beheert terminals en logistieke faciliteiten rond Sint-Petersburg, Oest-Loega en Vostotsjny, evenals belangen in de Finse terminals MLT-Helsinki en MLT-Kotka.
Waarom de eigendom ertoe doet
De overgang van Delo-oprichter Sergey Shishkarev naar staatscontrole verliep geleidelijk. Shishkarev bezat de groep tot eind 2019, waarna Atomenergoprom een steeds groter belang verwierf. Tegen het einde van 2024 zou Shishkarev zijn zeggenschap hebben verloren, hoewel hij voorzitter van de raad van bestuur bleef. Lebedev werd in januari 2025 topman.
In 2025 en 2026 volgden nieuwe onderhandelingen en geschillen over de eigendom. De beschikbare reconstructie meldt dat Shishkarev in februari 2026 gedeeltelijk succes boekte, waarna Rosatom via Atomenergoprom zijn resterende aandelen medio oktober 2026 voor 77 miljard roebel zou hebben gekocht. Daarmee zou de groep volledig onder staatscontrole zijn gekomen.
Shishkarevs loopbaan verbindt bedrijfsleven, politiek en overheidsinstellingen. Hij was van 1999 tot 2011 lid van de Russische Doema en hield zich bezig met transport en internationale samenwerking, onder meer rond de Organisatie voor Economische Samenwerking in het Zwarte Zeegebied. Hij zat ook in de Russische Maritieme Raad en het uitvoerend comité van het Russische olympische comité. Lebedev bekleedde eerder leidinggevende functies bij de Russische Spoorwegen en het staatsbedrijf Salair.
Die achtergronden bewijzen niet dat iedere sleepoperatie door de Russische staat wordt aangestuurd. Ze maken wel duidelijk waarom de infrastructuur rond een tanker relevant is voor toezicht. Een sleepboot kan een gewone havenmanoeuvre uitvoeren en tegelijk eigendom zijn van een groep met belangen in strategische havens, spoorwegen en staatsindustrie.
Het gat in toezicht voorbij de tanker
Sancties en onderzoeken richten zich vaak op de eigenaar van een tanker, diens verzekering en de documenten aan boord. Daardoor kunnen de bedrijven en schepen die de beweging praktisch mogelijk maken buiten beeld blijven. Sleepboten, bunkerschepen, agenten, classificatiebureaus en havenbedrijven verschijnen niet altijd in dezelfde registers als de schepen die zij helpen.
De inventarisatie pleit daarom voor nader onderzoek naar Delo, Rosatom, betrokken bestuurders en afzonderlijke sleepboten, maar ook naar het Russische Maritieme Register, dat een groot deel van de genoemde vloot classificeert. TransContainer en SASCO zouden al onder sancties vallen, terwijl andere onderdelen van het netwerk niet aan vergelijkbare beperkingen zijn onderworpen.
De kern van de kwestie is daardoor breder dan de vraag wie een tanker bezit. Het gaat ook om wie de sleepboot levert, wie haar verzekert, wie haar classificeert, wie de haven controleert en welk concern uiteindelijk voordeel heeft van de scheepsbeweging. In de Zwarte Zee komen die antwoorden steeds vaker uit bij een beperkt aantal staatsverbonden netwerken.


