Een machtsconflict binnen het Poolse Constitutionele Tribunaal is geëscaleerd tot een open institutionele crisis. Een rechter schorste de voorzitter en diens plaatsvervanger voor een maand, terwijl de bestaande leiding dat besluit verwierp. De politie verscheen op het terrein en president Karol Nawrocki onderbrak zijn reis naar Senegal om naar Polen terug te keren.
De kern van het conflict is niet alleen de vraag wie tijdelijk de leiding heeft. Beide kampen betwisten elkaars bevoegdheden en geven een andere uitleg aan de regels voor de benoeming van rechters en het functioneren van het tribunaal.
Twee kampen claimen de leiding
Op 30 oktober gelastte Anna Korwin-Piotrowska, een rechter die door de huidige samenstelling van de Sejm is gekozen, de onmiddellijke schorsing van voorzitter Bogdan Święczkowski en vicevoorzitter Bartłomiej Sochański. De maatregel zou een maand duren.
Op de website van het tribunaal verscheen vervolgens een bericht waarin Korwin-Piotrowska als leidinggevende van de instelling werd aangewezen. De geschorste bestuurders erkenden dat besluit niet. Via het officiële account van het tribunaal op X werd verklaard dat de website onrechtmatig was overgenomen. Volgens die verklaring behielden Święczkowski en Sochański hun bevoegdheden.
In hetzelfde kamp werd ook de positie van Korwin-Piotrowska betwist. Daarmee gaat het conflict verder dan een tijdelijke personele wissel. De strijd draait om de vraag wie bindende besluiten mag nemen en welke instantie bevoegd is om de leiding van het tribunaal te veranderen.
Politie op het terrein, niet in het gebouw
Korwin-Piotrowska vroeg de politie om bescherming. Zij waarschuwde voor een mogelijke bedreiging van het leven en de gezondheid van rechters en medewerkers en voor het risico op verstoring van de openbare orde.
De politie bevestigde dat zij op het terrein van het Constitutionele Tribunaal aanwezig was. Tegelijk benadrukte zij dat agenten zich buiten het gebouw bevonden en niet naar binnen waren gegaan. Dat onderscheid is belangrijk, omdat tegenstanders van de machtswisseling spreken over een gedwongen overname van de rechterlijke instelling.
De aanwezigheid van de politie toont dat de situatie verder is verscherpt, maar bepaalt op zichzelf niet welk kamp juridisch gelijk heeft. Beide zijden zeggen juist de normale werking van het tribunaal te willen herstellen en beschuldigen de andere partij ervan haar bevoegdheden te overschrijden.
Oppositie spreekt van een staatsgreep
Jarosław Kaczyński, leider van de partij Recht en Rechtvaardigheid, noemde de gebeurtenissen een aanval op het Constitutionele Tribunaal. Hij beschuldigde diensten die onder de regering van Donald Tusk vallen van een poging tot gedwongen ingrijpen in de rechterlijke instelling.
Andere tegenstanders van de wisseling aan de top spraken eveneens van een ‘staatsgreep’. Dat is de politieke en juridische beoordeling van de betrokken partijen, niet een vastgestelde juridische kwalificatie van de gebeurtenissen.
Tegen deze achtergrond besloot president Karol Nawrocki zijn reis naar Senegal af te breken. Zijn kanselarij bevestigde dat hij terugkeerde vanwege de ontwikkelingen rond het tribunaal. Het ging daarmee om een onderbroken reis, niet om de afronding van al gevoerde gesprekken in het West-Afrikaanse land.
Het conflict begon bij de benoeming van rechters
De huidige confrontatie heeft haar wortels in een langer geschil over de samenstelling van het tribunaal. Enkele rechters die door de huidige parlementaire meerderheid zijn gekozen, legden hun eed af in de Sejm zonder deelname van de president. De leiding van het tribunaal vond die procedure onvoldoende om hen hun functie te laten uitoefenen.
De parlementaire zijde stelt daartegenover dat de Sejm de rechters kiest en dat de president vervolgens hun eed moet afnemen. Volgens die uitleg mag de afwezigheid van het staatshoofd bij de plechtigheid de start van hun ambt niet blijvend blokkeren.
Het meningsverschil raakt daardoor zowel individuele benoemingen als de vraag waar binnen het tribunaal de hoogste bevoegdheid ligt. Als de ene partij bepaalde rechters als volwaardig beschouwt en de andere hun aantreden afwijst, kunnen ook latere besluiten van de instelling door de tegenpartij worden verworpen.
Korwin-Piotrowska verdedigt haar optreden met de noodzaak om het tribunaal weer volledig te laten functioneren. Of zij de voorzitter en vicevoorzitter mocht schorsen, is echter zelf onderwerp van het juridische conflict. Juristen beoordelen de mogelijke rechtsgrond verschillend: sommigen wijzen de maatregel af, terwijl anderen ruimte zien voor een juridische onderbouwing maar een nadere beoordeling noodzakelijk vinden.
De crisis in Warschau heeft voorlopig dus geen erkende nieuwe leiding opgeleverd. De doorslaggevende vraag is wie, op basis van welke rechtsregel, de werkzaamheden van het Constitutionele Tribunaal kan waarborgen wanneer beide kampen elkaars bevoegdheden blijven ontkennen.
