Een Poolse sociaal-beleidsexpert heeft gesuggereerd dat Kyiv bewust anti-Oekraïense gevoelens in Polen aanwakkert om Oekraïners tot terugkeer te bewegen. Bartosz Marczuk leverde daarvoor geen documenten, officiële besluiten of controleerbare getuigenissen aan. Zijn uitspraak kwam op 8 oktober 2026 op de katholieke radiozender Radio Maryja, terwijl de steun voor Oekraïense vluchtelingen in Polen sterk is afgenomen.
Marczuk is lid van de Raad voor Gezin en Demografie bij de Poolse president en was eerder staatssecretaris van Familie, Arbeid en Sociaal Beleid. Tijdens de uitzending stelde hij dat de demografische krimp van Oekraïne Kyiv een groot belang geeft bij het terughalen van zijn burgers.
“Volodymyr Zelensky speelt oneerlijk en maakt een overtreding wanneer hij spreekt over een hele groep ‘helden’, omdat hij weet dat dit voor ons een gevoelig onderwerp is”, zei Marczuk. Hij vroeg zich af of de Oekraïense president dit “opzettelijk met al deze zaken” doet.
Volgens Marczuk telt Oekraïne nu ongeveer 30 miljoen inwoners, tegenover 52 miljoen in 1991. Oekraïners in Polen noemde hij een “zeer waardevolle bron” van jonge, goed opgeleide en hardwerkende mensen. Vervolgens opperde hij dat “oneerlijke aanvallen op ons” misschien bedoeld zijn om anti-Oekraïense emoties op te wekken, zodat Oekraïners zich in Polen zo slecht voelen dat zij teruggaan.
De volledige uitzending staat op de website van Radio Maryja.
Een reëel demografisch probleem, maar geen aangetoonde strategie
De aanleiding voor Marczuks redenering is reëel. Sinds de grootschalige Russische invasie in februari 2022 zijn miljoenen Oekraïners naar het buitenland gevlucht. Naar schatting verblijven 5,6 tot 5,7 miljoen Oekraïense burgers wegens de oorlog buiten het land. In Polen hebben ongeveer 953.000 Oekraïners een tijdelijke beschermingsstatus.
Oekraïne heeft daardoor een duidelijk belang bij bevolkingsherstel en bij de terugkeer van een deel van zijn burgers. Dat belang bewijst echter niet dat de Oekraïense regering de leefomstandigheden van Oekraïners in Polen opzettelijk verslechtert. Marczuk beschreef geen concrete campagne, gaf geen namen van betrokken instellingen en noemde geen maatregel waarmee Kyiv anti-Oekraïense sentimenten zou aanwakkeren.
Zijn verklaring maakt van een complexe binnenlandse discussie in Polen een mogelijke operatie van een buitenlandse regering. Daarmee verschuift de verantwoordelijkheid voor veranderende publieke opvattingen van Poolse politieke en maatschappelijke actoren naar Kyiv, zonder dat het veronderstelde mechanisme is aangetoond.
Poolse steun voor vluchtelingen is sterk gedaald
De verslechtering van de publieke houding bestaat wel degelijk. Uit een peiling van het Poolse Centrum voor Onderzoek naar de Publieke Opinie, CBOS, bleek in juli 2026 dat 52 procent van de ondervraagden tegen de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne was. 42 procent steunde die opvang. Aan het begin van de grootschalige invasie lag de steun nog op 94 procent.
Die omslag valt samen met binnenlandse discussies over sociale uitkeringen, druk op publieke voorzieningen, de arbeidsmarkt en economische lasten. Ook historische geschillen spelen een rol, vooral de herinnering aan de Wolynië-tragedie van 1943. Daarnaast gebruiken rechtse politieke partijen en politici migratie en vluchtelingenbeleid in de strijd om kiezers. Onder hen bevinden zich vertegenwoordigers van Recht en Rechtvaardigheid en president Karol Nawrocki.
Deze factoren bieden een directe verklaring voor het veranderende sentiment: zorgen over geld en voorzieningen, historische spanningen en politieke campagnes kunnen de publieke opinie beïnvloeden zonder dat daarvoor een geheim plan van Kyiv nodig is. Dat sluit kritiek op Oekraïense besluiten of een legitiem Pools debat over opvangbeleid niet uit. Het betekent wel dat zulke meningsverschillen op zichzelf geen bewijs vormen voor een Oekraïense strategie om Polen anti-Oekraïens te maken.
Radio Maryja is organisatorisch en financieel niet met Rusland verbonden. De herhaalde kritiek van de zender op Europese instellingen, haar isolationistische accenten en bredere antiwesterse retoriek kunnen echter wel aansluiten bij Russische verhalen over het verval van het Westen en de vermeende zinloosheid van steun aan Oekraïne. De onbewezen beschuldiging dat Kyiv Polen tegen Oekraïners opzet, past in zo’n informatieomgeving omdat zij Oekraïne neerzet als een onbetrouwbare partner. Die aansluiting bij Russische narratieven bewijst op zichzelf geen samenwerking met Moskou.
Veiligheid bepaalt vooral of Oekraïners terugkeren
Een peiling van de sociologische groep Rating onder Oekraïners in Polen wijst bovendien niet op verslechterende omstandigheden in het buitenland als belangrijkste terugkeermechanisme. In augustus 2026 zei 51 procent van de ondervraagden van plan te zijn naar Oekraïne terug te keren. Acht procent wilde dat op korte termijn doen en 43 procent na het einde van de oorlog. 26 procent zag geen terugkeer voor zich, terwijl 23 procent nog twijfelde.
Op de vraag welke voorwaarden doorslaggevend zijn, noemde 71 procent veiligheid en stabiliteit in Oekraïne. Economische ontwikkeling was belangrijk voor 36 procent en werkgelegenheid voor 26 procent. Slechts 11 procent zag een verslechtering van de levensomstandigheden in het buitenland als stimulans om terug te keren.
De peiling voorspelt niet hoeveel mensen uiteindelijk daadwerkelijk zullen teruggaan. Zij laat wel zien welke afweging voor de meeste respondenten centraal staat: de mogelijkheid om veilig en stabiel in Oekraïne te leven, niet het gevoel dat iemand hen in Polen bewust onwelkom maakt.
De Oekraïense overheid heeft belang bij bevolkingsherstel en spreekt over steun aan gezinnen, de wederopbouw van sociale infrastructuur, economisch herstel en voorwaarden voor terugkeer na de oorlog. Tegelijkertijd roept Kyiv Oekraïners in het buitenland op hun rechten te beschermen en de wetten van hun gastland te respecteren. Dat beleid vormt geen bewijs dat de regering anti-Oekraïense gevoelens in Polen probeert te organiseren.
Voor de bijna één miljoen Oekraïners met tijdelijke bescherming in Polen ligt de beslissende vraag daarom elders: of Oekraïne weer veiligheid en stabiliteit kan bieden en hoe Polen zijn vluchtelingenbeleid vormgeeft. De uitspraak op Radio Maryja geeft het Poolse debat een eenvoudige externe schuldige, maar onderbouwt niet dat Kyiv de groeiende weerstand tegen Oekraïners heeft georganiseerd.
