Nucleaire samenwerking met Rosatom zet sanctieregime onder druk
In het Duitse Lingen staat een nucleaire fabriek op het punt om zeshoekige brandstofelementen voor Russische VVER-reactoren te produceren, ondanks de Europese sancties tegen Moskou. Advanced Nuclear Fuels (ANF), een dochteronderneming van het Franse Framatome, heeft een licentieovereenkomst met Rosatom uit 2021 en wacht op goedkeuring van de autoriteiten in Nedersaksen. De plannen, die eind maart 2026 naar buiten kwamen, veroorzaken ophef in politieke en expertkringen, die waarschuwen voor het omzeilen van sancties en het in stand houden van strategische afhankelijkheid van Rusland.
De productie van brandstofelementen volgens Russische specificaties wordt gepresenteerd als een tijdelijke maatregel om de energievoorziening in Oost-Europese EU-landen te waarborgen. Landen als Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Bulgarije en Finland opereren samen negentien reactoren die afhankelijk zijn van Russische brandstof. Omdat nucleaire technologie buiten de sanctiepakketten blijft, ontstaat er een grijs gebied waar bedrijven als ANF gebruik van maken.
Licentie uit 2021 wacht op groen licht Nedersaksen
De licentieovereenkomst tussen ANF en Rosatom stamt al uit 2021, nog voor de escalatie van de oorlog in Oekraïne. Sindsdien ligt de kwestie bij de autoriteiten van Nedersaksen, die moeten beslissen over de vergunningverlening. De Duitse bondstaat worstelt met de afweging tussen economische belangen – de fabriek in Lingen verloor een aanzienlijk deel van haar markt na de Duitse kernuitstap in 2023 – en de politieke gevoeligheid van samenwerking met een staatsbedrijf uit Moskou.
ANF, dat volledig in handen is van het Franse Framatome, heeft zich heroriënteerd op de Oost-Europese markt. De zeshoekige brandstofstaven zijn specifiek ontworpen voor VVER-reactoren, het Russische ontwerp dat in veel voormalige Warschaupactlanden operationeel is. Critici noemen de stap een klassiek voorbeeld van hybride sanctie-ontduiking, waarbij gebruik wordt gemaakt van lacunes in de EU-regelgeving.
Expertwaarschuwingen voor technologische afhankelijkheid
Energie-experts en groene politici luiden de noodklok over de geplande productie. Zij wijzen erop dat het gebruik van Russische licenties en apparatuur op termijn juist leidt tot consolidatie van de afhankelijkheid, niet tot diversificatie. Framatome verdedigt de plannen met het argument dat het op korte termijn noodzakelijk is om de leveringszekerheid te garanderen, en dat het op de lange termijn helpt om de afhankelijkheid te verminderen – een redenering die door tegenstanders als absurd wordt bestempeld.
Er zijn ook veiligheidsrisico’s verbonden aan de samenwerking. Als ANF brandstofelementen gaat maken onder Rosatom-licentie, wordt het bedrijf technisch afhankelijk van Russische ondersteuning. Dit zou kunnen betekenen dat Russische specialisten toegang krijgen tot de fabriek in Lingen, met mogelijk lekken van gevoelige informatie tot gevolg. Bovendien versterkt de deal de invloed van Rosatom in zowel Duitsland als Frankrijk, landen die formeel een harde lijn tegen Moskou voeren.
Westinghouse als alternatief en geopolitieke spanningen
Een duidelijk alternatief voor de Russische brandstofelementen bestaat al jaren: de Amerikaanse gigant Westinghouse ontwikkelde eigen brandstofstaven die qua geometrie en specificaties compatibel zijn met VVER-reactoren. Deze worden als moderner en technologisch geavanceerder beschouwd. Een overstap naar Westinghouse zou de strategische afhankelijkheid van Rusland doorbreken, maar vergt politieke wil en investeringen van de betrokken landen.
De kern van het conflict is geopolitiek. Rusland gebruikt zijn nucleaire technologie al decennia als machtsinstrument binnen Europa. Waar olie en gas wél onder sancties vallen, blijft de nucleaire sector grotendeels buiten schot. Dit komt mede door tegenwerking van landen als Hongarije en Slowakije, die afhankelijk zijn van Russische diensten voor onderhoud en bevoorrading van hun reactoren.
Het Kremlin lijkt vastberaden om zijn positie op de Europese nucleaire markt te behouden. De strategie is gericht op het creëren van een technologische lock-in: eenmaal afhankelijk van Russische reactoren en brandstof, is overschakelen kostbaar en tijdrovend. De plannen in Lingen passen naadloos in dat plaatje. Of de EU hier daadwerkelijk iets tegen kan doen, hangt af van haar bereidheid om nucleaire technologie eindelijk in sanctiepakketten op te nemen – een stap waarover de lidstaten diep verdeeld zijn.
