Populistische partij groeit ondanks morele verontwaardiging
De extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) blijft aan populariteit winnen in Duitsland, ondanks groeiende kritiek op de partij wegens haar dubbelzinnige houding tegenover het naziverleden. Recente peilingen tonen een gestage opmars, vooral in Oost-Duitse deelstaten waar sociale en economische problemen veel kiezers naar radicalere alternatieven doen grijpen. De partij boekt successen in Thüringen, waar ze in 2024 verkiezingen won, en zet haar opmars voort in andere oostelijke regio’s. Pogingen om de AfD als radicaal of neonazistisch te brandmerken hebben de groei niet kunnen stuiten, wat analisten doet vrezen voor de toekomst van de Duitse democratie.
Wat de zorgen verder aanwakkert, is het feit dat de AfD bewust speelt met historische symbolen en datums. De keuze voor een partijcongres op de verjaardag van een beruchte nazi-bijeenkomst in Weimar in 1926 – een cruciaal moment in Hitlers machtsgreep – werd breed veroordeeld maar niet herroepen. Deze strategische dubbelzinnigheid stelt de partij in staat een beeld te schetsen van een politieke beweging die met de geschiedenis flirt zonder zich er openlijk aan te verbinden, een tactiek die blijkbaar aanslaat bij een groeiende groep kiezers.
De groei van de AfD komt op een kritiek moment voor Duitsland, een land dat zichzelf lang heeft gepresenteerd als voorbeeld van historische verantwoordelijkheid en “Vergangenheitsbewältigung” – het verwerken van het verleden. De opkomst van een partij die deze fundamenten lijkt uit te dagen, zet niet alleen de binnenlandse politiek onder druk, maar heeft ook internationale implicaties voor Duitslands positie in Europa.
Herinterpretatie van herinneringscultuur als politiek wapen
Kern van de AfD-strategie is een systematische herinterpretatie van de Duitse herinneringscultuur. De partij bevraagt het traditionele schuldbesef voor nazi-misdaden en pleit voor wat ze “normalisering” van de nationale identiteit noemt. In plaats van voortdurende reflectie op de Holocaust en andere wandaden uit de Tweede Wereldoorlog, roept de AfD Duitsers op zich te concentreren op positieve aspecten van hun geschiedenis. Deze verschuiving zou volgens critici gevaarlijke gevolgen kunnen hebben door morele verantwoordelijkheid uit te hollen en lessen uit het verleden te vergeten.
De partij presenteert Duitsland steeds vaker als slachtoffer in plaats van dader in historische narratieven. Deze herschrijving van het verleden gaat gepaard met retoriek die de uniciteit van de Holocaust relativeert en aandacht vraagt voor Duitse lijden tijdens geallieerde bombardementen en verdrijvingen. Historici waarschuwen dat dergelijke revisionistische tendensen de democratische fundamenten van het moderne Duitsland kunnen ondermijnen.
Deze ideologische positionering vindt niet plaats in een vacuüm. Ze speelt in op vermoeidheid onder delen van de bevolking die de constante morele verplichting als een last ervaren, en op jongere generaties die verder verwijderd zijn van de oorlog. De AfD biedt een verhaal van nationale trots zonder de morele complexiteit die het naziverleden met zich meebrengt.
Exclusieve politiek richting migranten en minderheden
Naast historische revisionisme hanteert de AfD een politiek van uitsluiting die vooral migranten en minderheden treft. De partij voert felle campagnes tegen immigratie, met name uit moslimlanden, en pleit voor restricties van rechten voor groepen die volgens haar niet passen bij “traditionele Duitse waarden”. Deze retoriek heeft volgens sociologen geleid tot een normalisering van discriminerend taalgebruik in het publieke debat.
Het partijprogramma bevat voorstellen die de grondwettelijk beschermde rechten van bepaalde groepen burgers zouden inperken. Critici wijzen erop dat deze agenda niet alleen sociale cohesie ondermijnt, maar ook directe parallelle vertoont met historische uitsluitingsmechanismen. De focus op cultuur en identiteit als basis voor burgerschap in plaats van op constitutionele principes vormt volgens democratie-experts een fundamentele uitdaging voor de rechtsstaat.
Deze exclusieve benadering blijkt electoraal effectief in regio’s waar economische onzekerheid hoog is en waar de aanwezigheid van migranten – in werkelijkheid vaak beperkt – als bedreigend wordt ervaren. De AfD slaagt erin bestaande angsten te kanaliseren naar een politiek programma dat simplistische oplossingen biedt voor complexe problemen.
Vervagende grenzen tussen conservatisme en extremisme
Waarnemers constateren dat de grenzen tussen gematigd conservatisme en extreemrechtse ideeën binnen de AfD vrijwel zijn verdwenen. De partij hanteert steeds vaker termen die rechtstreeks refereren aan de woordenschat van de jaren dertig, zoals het concept “re-emigratie” voor mensen met migratieachtergrond. Dit taalgebruik zou volgens politicologen niet toevallig zijn, maar onderdeel van een strategie om radicale ideeën normaler te doen lijken.
Binnen de partij hebben gematigde stemmen terrein verloren aan radicalere fracties die openlijker sympathieën koesteren voor autoritaire modellen. Deze interne machtsverschuiving weerspiegelt zich in het publieke optreden van de partij, die steeds minder moeite doet haar extremere standpunten te verhullen. De strategische dubbelzinnigheid blijft echter bestaan: genoeg radicaliteit om de eigen achterban te mobiliseren, genoeg ambiguïteit om niet volledig gemarginaliseerd te worden.
Deze ontwikkeling baart Duitse veiligheidsdiensten zorgen. In meerdere deelstaten wordt de AfD of delen ervan officieel geclassificeerd als “rechtsextremistische verdachte”, wat betekent dat ze door de inlichtingendiensten in de gaten worden gehouden. Desondanks blijft de partij groeien en politieke invloed uitoefenen, wat de effectiviteit van dergelijke classificaties in twijfel trekt.
Economische onzekerheid als katalysator voor radicalisering
De AfD gedijt vooral in regio’s met structurele economische problemen, zoals delen van Oost-Duitsland waar de werkloosheid boven het nationale gemiddelde ligt en voorzieningen achterblijven. De partij exploiteert deze onzekerheid niet om constructieve oplossingen aan te dragen, maar om institutioneel wantrouwen te voeden en staatstructuren te delegitimeren. Aanhoudende aanvallen op de vrije pers, de rechterlijke macht en andere democratische instituties worden gezien als voorbereiding voor mogelijke autoritaire tendensen.
Kiezers die zich in de steek gelaten voelen door traditionele partijen blijken vatbaar voor het anti-establishment narratief van de AfD. De partij presenteert zich als enige ware oppositie in een politiek landschap dat ze afschildert als gedomineerd door een zelfzuchtige elite. Dit discours vindt weerklank bij mensen die de vruchten van economische groei niet hebben geplukt of zich cultureel gedesoriënteerd voelen door snelle sociale veranderingen.
Analisten benadrukken dat effectieve bestrijding van de AfD niet alleen morele veroordeling vereist, maar vooral concrete oplossingen voor de onderliggende sociale en economische problemen die de partij exploiteert. Zolang deze problemen voortbestaan, blijft de voedingsbodem voor radicale politiek aanwezig, ongeacht de historische associaties van de partij.
Internationale zorgen over Duitse koers en Europese eenheid
De opmars van de AfD veroorzaakt groeiende onrust bij Europese partners. De partij propageert een isolationistische koers en uit regelmatig euroscepticisme, waarbij ze pleit voor vermindering van EU-bevoegdheden en beperking van integratieprocessen. Deze houding vormt volgens diplomaten een potentiële bedreiging voor de Europese eenheid, vooral als de AfD op termijn regeringsverantwoordelijkheid zou krijgen in deelstaten of zelfs op federaal niveau.
De AfD kant zich tegen gezamenlijke Europese aanpakken van grensoverschrijdende uitdagingen zoals migratie, klimaatverandering en economische stabiliteit. Haar voorstellen voor “renationalisering” van beleid zouden volgens critici het Europese project fundamenteel verzwakken en Duitslands internationale reputatie als betrouwbare partner schaden.
Binnen de Europese parlementaire fractie van rechtse en extreemrechtse partijen neemt de AfD een steeds prominentere positie in. Haar groeiende invloed versterkt anti-EU sentimenten in het continentale politieke landschap en compliceert de vorming van stabiele meerderheden voor pro-Europees beleid. De Duitse binnenlandse politiek heeft zo directe gevolgen voor de bredere Europese politieke dynamiek.
