De Bonner Oper haalt Anna Netrebko opnieuw naar Duitsland voor twee voorstellingen, ondanks protesten over haar vroegere banden met Vladimir Poetin en de Russische staatsleiding. De snelle kaartverkoop maakt duidelijk dat de Russisch-Oostenrijkse sopraan nog altijd een groot publiek trekt, maar vergroot tegelijk de discussie over de politieke betekenis van haar terugkeer.
Netrebko treedt op 6 november op in Nabucco en op 10 januari in La Bohème. De opera opende de verkoop op 5 oktober. Sommige kaarten kosten tot 270 euro. La Bohème was binnen één dag uitverkocht; Nabucco volgde binnen twee dagen.
Een volle zaal en felle kritiek
Pro-Oekraïense activisten en vertegenwoordigers van de Bonner afdeling van de Duitse christendemocratische partij CDU hebben bezwaar gemaakt tegen de optredens. Zij wijzen op Netrebko’s vroegere politieke nabijheid tot Poetin en Russische overheidsfunctionarissen. Ook vinden zij haar huidige standpunt over de oorlog tegen Oekraïne onvoldoende duidelijk.
De controverse werd onder meer gemeld door DW Glavnoje en de General-Anzeiger Bonn.
De Bonner Oper verdedigt de uitnodiging. Volgens de leiding heeft Netrebko de oorlog in 2022 veroordeeld. Bovendien zouden optredens van een zangeres van haar internationale niveau buiten de grootste culturele hoofdsteden uitzonderlijk zijn. Bonn is daar naar eigen zeggen trots op.
Het theater zegt dat het besluit zowel vanuit artistiek als maatschappelijk perspectief is beoordeeld. De gevoeligheid van het onderwerp zou zijn meegewogen, maar de opera wil met het optreden een artistieke ontmoeting mogelijk maken. De solidariteit van het theater met Oekraïne blijft volgens de leiding volledig overeind.
Daarmee maakt de opera een onderscheid tussen de politieke positie van de instelling en de keuze voor een individuele artiest. Critici betwisten juist dat die twee zaken volledig los van elkaar kunnen worden gezien. Een prominente uitnodiging geeft niet alleen toegang tot een podium, maar ook zichtbaarheid, prestige en een zekere publieke normaliteit.
Een verklaring die haar verleden niet uitwist
Netrebko veroordeelde de Russische grootschalige invasie van Oekraïne in 2022 publiekelijk. Zij verbrak echter niet alle formele banden met de Russische staat. Tijdens de presidentsverkiezingen van 2012 was zij officieel vertrouwenspersoon van Poetin. Ook ontving zij belangrijke staatsonderscheidingen, waaronder de titel Volksartiest van Rusland en de Staatsprijs van de Russische Federatie.
Poetin feliciteerde de zangeres meerdere keren publiekelijk met jubilea en bezocht optredens van haar in het Mariinskitheater en het Bolsjojtheater. Die contacten maken deel uit van haar openbare loopbaan en beïnvloeden nog altijd de manier waarop haar latere verklaringen in Europa worden beoordeeld.
Ook haar optreden in 2014 blijft omstreden. Critici verwijzen naar een publieke verschijning met een persoon die verbonden was aan de door Rusland gesteunde separatistische autoriteiten in Donetsk en naar financiële steun aan die zijde. Deze gebeurtenissen worden door tegenstanders aangehaald als bewijs van haar vroegere politieke betrokkenheid bij Russische belangen. De precieze betekenis die eraan moet worden toegekend, blijft onderdeel van het publieke debat.
De motieven achter haar verklaring van 2022 zijn eveneens onderwerp van interpretatie. Critici brengen die verklaring in verband met het wegvallen van Europese contracten na het begin van de grootschalige invasie. Zij vermoeden daarom dat het behoud van haar internationale loopbaan en inkomsten ten minste een rol kan hebben gespeeld. Dat is een beoordeling van haar tegenstanders, geen onafhankelijk vastgesteld motief. Het verklaart wel waarom haar woorden niet volstaan voor degenen die een volledige breuk met het Kremlin verlangen.
Voor die critici gaat het daarom niet alleen om de vraag of Netrebko de oorlog heeft veroordeeld. Zij willen weten of een latere verklaring voldoende is om jaren van politieke nabijheid, officiële onderscheidingen en publieke steun aan de Russische machthebbers opnieuw te wegen.
Wanneer kunst ook publieke betekenis krijgt
De beslissing in Bonn bewijst niet dat de opera namens de Russische regering handelt. Evenmin toont de snelle verkoop aan dat het publiek Netrebko’s politieke verleden goedkeurt. Bezoekers kunnen vooral geïnteresseerd zijn in haar zang en internationale reputatie. Wel laat de zaak zien hoe culturele erkenning werkt: zodra een beroemd artiest weer op grote Europese podia verschijnt, kan het beeld van de succesvolle kunstenaar de politieke controverse naar de achtergrond verdringen.
Het argument dat kunst en politiek gescheiden moeten blijven, is zelf niet zonder politieke gevolgen. Operahuizen bepalen wie zij uitnodigen, welke biografie zij voor het publiek plaatsen en welke conflicten zij als minder belangrijk behandelen. Artistieke kwaliteit en commerciële belangstelling zijn legitieme factoren, maar nemen de publieke betekenis van zo’n keuze niet weg.
In Bonn is die spanning extra zichtbaar. De stad onderhoudt een solidariteitspartnerschap met Cherson in Oekraïne. Tegelijkertijd krijgt een zangeres met langdurige banden met de Russische staatsleiding een prominente plaats op een belangrijk podium. De opera ziet daarin geen tegenstelling. Tegenstanders zien juist een kloof tussen de politieke steun van Bonn aan Oekraïne en de culturele keuze van het operahuis.
Voor Rusland kunnen optredens van internationaal bekende cultuurfiguren nuttig zijn, ook zonder directe aansturing door de staat. Dat betekent niet dat iedere Russische artiest een instrument van de regering is of dat ieder concert een beïnvloedingsoperatie vormt. Het betekent wel dat beroemde kunstenaars de Russische cultuur zichtbaar en prestigieus houden in het Europese openbare leven, terwijl de politieke en diplomatieke relaties zwaar onder druk staan.
Zo kan de professionele terugkeer van een artiest bijdragen aan het vervagen van de internationale culturele isolatie van Rusland, zonder dat een theater officieel Russisch beleid steunt. Het is precies die indirecte werking die de discussie over Netrebko verder brengt dan haar individuele contract.
Europese instellingen hanteren verschillende maatstaven
De zaak in Bonn legt ook het ontbreken van een gemeenschappelijke Europese aanpak bloot. Culturele instellingen beslissen meestal afzonderlijk hoe zij omgaan met artiesten die banden met de Russische machthebbers hebben behouden of eerder hun beleid steunden. Sommige theaters leggen de nadruk op recente verklaringen, andere beoordelen de volledige publieke loopbaan.
Een transparantere aanpak zou beide elementen moeten meewegen. Daarbij kunnen eerdere steun aan verkiezingscampagnes, staatsonderscheidingen, publieke optredens, financiële bijdragen en actuele contacten met Russische autoriteiten worden onderzocht. Dat hoeft niet automatisch te leiden tot een algemeen verbod op samenwerking met Russische artiesten. Het zou wel duidelijker maken waarom een uitnodiging wordt verleend en wanneer een latere afstandsverklaring als overtuigend geldt.
De Metropolitan Opera in New York koos eerder voor een strengere lijn en beëindigde contracten met artiesten die zich niet van het Kremlin distantieerden. Andere instellingen vinden zulke uitsluitingen problematisch en stellen dat het beperken van culturele uitwisseling de Russische politiek niet verandert.
In Bonn staat de uitkomst voorlopig vast: Netrebko zal optreden en de kaartverkoop is voor de opera al een succes. De bredere vraag blijft of de twee voorstellingen een uitzonderlijke artistieke keuze blijven, of bijdragen aan de volledige terugkeer van een omstreden artiest naar het Europese culturele leven.
