Oekraïne heeft via een eigen scheepvaartroute in de Zwarte Zee sinds augustus 2023 ruim 200 miljoen ton vracht geëxporteerd. Daarvan bestond circa 118 miljoen ton uit graan en andere voedingsmiddelen, waarmee de voedselzekerheid van 56 landen direct werd ondersteund. Dat blijkt uit gegevens van de Oekraïense havenautoriteiten tot begin juli 2026.
De zogeheten ‘Oekraïense corridor’ werd opgezet nadat Rusland zich in juli 2023 eenzijdig terugtrok uit de VN-graandeal en de aanvallen op haveninfrastructuur in Odesa, Tsjornomorsk, Pivdennyj en de Donauhavens systematisch opvoerde. Anders dan de eerdere graandeal functioneert de route zonder Russische toestemming, enkel beschermd door Oekraïense militaire druk en een nieuw verzekeringsmechanisme.
Militaire ontregeling van de Zwarte Zeevloot
De scheepvaartroute werd pas mogelijk nadat Oekraïne de Russische Zwarte Zeevloot ver had teruggedrongen. In de eerste weken van de grootschalige invasie blokkeerde de vloot de Oekraïense kust op 15 tot 20 zeemijl uit de kust. Na raketaanvallen, waaronder de beschadiging van het fregat Admiraal Essen op 3 april 2022 en het tot zinken brengen van de kruiser Moskva op 14 april 2022, trokken de Russische schepen zich terug tot 40 à 60 zeemijl.
Tussen februari 2022 en juli 2026 raakten meer dan vijftig vaartuigen van de Zwarte Zeevloot geraakt. Oekraïne vernietigde of beschadigde onherstelbaar 35 eenheden, waaronder 33 schepen en boten en twee onderzeeërs; nog eens circa 20 schepen liepen zware averij op. Vrijwel alle grote raketschepen en landingsvaartuigen werden gedwongen te vertrekken uit de Krimhavens Sebastopol en Feodosija naar Novorossiejsk of het Azovzeegebied.
Analisten wijzen op de asymmetrische aanpak: Oekraïne zette goedkope onbemande oppervlaktedrones in in plaats van een conventionele vloot. De eerste gedocumenteerde droneaanval vond plaats op 29 oktober 2022 bij Sebastopol, gevolgd door massale drone-inzet in 2023.
Van graandeal naar eigen corridor
Onder de op 22 juli 2022 in Istanbul gesloten ‘Graaninitiatief’ konden ruim 1.100 schepen nog 32,9 miljoen ton graan en voedingsmiddelen vervoeren. Twee derde van de tarwe en de helft van de maïs ging naar ontwikkelingslanden. Toen Rusland de deal op 23 juli 2023 opzegde, waarschuwden internationale financiële instellingen voor een prijsstijging van 15 procent op de wereldgraanmarkten, met name schadelijk voor Afrikaanse landen die voor meer dan een derde van hun tarwe afhankelijk zijn van Oekraïne en Rusland.
De eenzijdig uitgeroepen corridor loopt door de territoriale wateren van Roemenië, Bulgarije, Turkije en Oekraïne. Volgens het havenbedrijf hebben sindsdien ruim 7.800 schepen er gebruik van gemaakt. Daarmee is het volume graanexport nagenoeg hersteld en is de wereldwijde voedselinflatie afgenomen.
Verzekeringsmechanisme Unity
Doorslaggevend was de verzekeringsoplossing voor reders. In november 2023 lanceerden verzekeringsmakelaar Marsh McLennan, de Oekraïense overheid, het exportkredietagentschap, Oekreximbank, Oekrgasbank en DZ Bank de Unity-faciliteit. Die dekt tot 50 miljoen dollar aan oorlogsrisico’s per schip, zowel voor casco als voor aansprakelijkheid. Daardoor daalde de premie voor oorlogsrisico van 5 procent van de verzekerde som ten tijde van de graandeal-crisis naar 0,75 procent, waardoor de route commercieel houdbaar werd.
Europese aansluiting
De corridor werd aangevuld met de zogeheten ‘Solidariteitsroutes’ van de Europese Commissie, die sinds mei 2022 bijna 220 miljoen ton Oekraïense goederen verwerkten, waarvan 93 miljoen ton graan en oliegewassen. De totale waarde van die export bedraagt naar schatting 74 miljard euro. Roemenië groeide uit tot spil: haven Constanța verwerkte in 2023 een record van 36 miljoen ton graan, waarvan circa 14 miljoen ton Oekraïens. De EU financierde infrastructuurprojecten in Constanța voor 546,8 miljoen euro.
Een gezamenlijke werkgroep van Roemenië, Moldavië, Oekraïne, de VS en de Europese Commissie realiseerde een ‘Donau-actieplan’ met nachttransit, elektronische wachtsystemen en gezamenlijk vaarwegbeheer op de Sulina-arm. Bulgarije fungeerde als extra corridor via de haven van Varna wanneer de Roemeense capaciteit onder druk stond.
Verder wordt gewerkt aan de logistieke verbinding Alexandroupolis–Odesa, die via Varna en Constanța een rail- en wegverbinding naar de Egeïsche Zee biedt, buiten de overbelaste Bosporus om. Ook de havens van Thessaloniki, Rijeka, Split, Zadar, Koper en Triëst worden in toenemende mate ingezet voor Oekraïense agrarische bulk.
