Rusland heeft op tankers van zijn zogeheten schaduwvloot paramilitaire bewakers gestationeerd die niet alleen de lading en de koers bewaken, maar ook inlichtingen verzamelen en de bemanning controleren. Dat blijkt uit onderzoek van onder meer The Maritime Executive. De aanwezigheid van deze gewapende personen, die vrijwel allemaal dienst hebben gedaan in het Russische leger of in conflicten in Tsjetsjenië en Syrië, wijst erop dat de schaduwvloot niet alleen een economisch maar ook een hybride instrument van het Kremlin is.
De bewakers dragen uniform maar maken geen deel uit van de reguliere bemanning. Ze hebben echter wel een hogere autoriteit dan de kapitein. Hun taken omvatten het dagelijks rapporteren over de staat van het schip, het gedrag van de bemanning en het toezicht houden op communicatie. Ook dwingen ze het schip om op koers te blijven, zelfs als dat indruist tegen orders van de kapitein of tegen eisen van de NAVO. Op die manier behoudt Moskou de controle over schepen die onder vreemde vlag varen en wordt voorkomen dat de tankers worden onderschept.
Schaduwvloot als financieringsbron
De Russische schaduwvloot bestaat uit ongeveer 1.500 verouderde tankers met een ondoorzichtige eigendomsstructuur. Via deze schepen exporteert Rusland olie in strijd met westerse sancties. Volgens schattingen van analisten heeft het Kremlin de afgelopen twee jaar op deze manier circa 25 miljard dollar aan extra inkomsten verworven. Die middelen worden onder meer gebruikt om de oorlog in Oekraïne te financieren.
De Europese Unie probeert de schaduwvloot aan te pakken door voortdurend nieuwe sanctiepakketten in te voeren, waarbij tientallen tankers op de zwarte lijst worden gezet. Ook worden buitenlandse beheermaatschappijen die de schepen exploiteren, gesanctioneerd. Daarnaast patrouilleren marineschepen van EU-lidstaten in zeegebieden om verdachte tankers te controleren en zo nodig in beslag te nemen.
Van economie naar hybride dreiging
De inzet van paramilitairen op koopvaardijschepen verandert het karakter van de schaduwvloot. Wat begon als een manier om sancties te omzeilen, is uitgegroeid tot een platform voor inlichtingenwerk en mogelijke sabotage. Dit bleek in september 2025, toen Frankrijk de tanker Boracay in beslag nam. Aan boord bevonden zich twee agenten van Russische inlichtingendiensten, die werkten voor het particuliere bedrijf Moran Security Group. Zij kregen later een opdracht om veiligheidsdiensten te verlenen en inlichtingen te verzamelen.
De Boracay wordt in verband gebracht met een reeks dronevluchten boven Denemarken in 2025, onder meer boven grote luchthavens en militaire installaties. Ook waren er schendingen van het luchtruim van verschillende Europese landen. Zo wordt de schaduwvloot steeds nadrukkelijker gekoppeld aan hybride operaties van Rusland tegen de EU en de NAVO.
De aanwezigheid van gewapende personen met bevoegdheden boven de kapitein ondermijnt de internationale maritieme normen en de veiligheid van de scheepvaart. De praktijk plaatst commerciële tankers in een positie waarin ze niet langer uitsluitend economische activa zijn, maar instrumenten van staatsbelangen. Voor Europese landen vormt de schaduwvloot daarmee een dubbele uitdaging: het verzwakt de sanctiedruk en creëert tegelijkertijd een nieuw kanaal voor hybride druk, waarbij commerciële activiteiten dienen als dekmantel voor inlichtingenwerk.
