Sergej Soerovikin was in Syrië en Oekraïne een hooggeplaatste Russische commandant tijdens militaire campagnes waarbij burgers en vitale infrastructuur zwaar werden getroffen. Internationale onderzoekers beschreven in beide oorlogen mogelijke oorlogsmisdaden. Tegen Soerovikin zelf heeft het Internationaal Strafhof voor zover bekend geen arrestatiebevel uitgevaardigd.
Zijn staat van dienst maakt hem wel relevant voor onderzoek naar de verantwoordelijkheid van bevelhebbers. In Syrië kreeg hij de bijnamen ‘de slager van Syrië’ en ‘generaal Armageddon’. In Oekraïne leidde hij vanaf oktober 2022 de Russische strijdkrachten tijdens een grootschalige campagne tegen de energievoorziening en andere civiele doelen.
De reputatie die in Syrië ontstond
Soerovikin voerde van april tot december 2017 en opnieuw van januari tot april 2019 het bevel over het Russische militaire contingent in Syrië. Dat contingent steunde de regering van Bashar al-Assad tegen gewapende oppositiegroepen.
Human Rights Watch beschreef in het rapport Het leven als doelwit: Syrische en Russische aanvallen op civiele infrastructuur in Idlib 46 aanvallen op civiele locaties tussen maart 2019 en maart 2020. Het ging onder meer om woningen, scholen, ziekenhuizen en markten. Volgens de organisatie kwamen daarbij minstens 224 burgers om het leven en raakten 561 mensen gewond. Twaalf medische instellingen en tien scholen werden beschadigd. Naar schatting 1,4 miljoen mensen sloegen voor het geweld op de vlucht.
De onderzoekers analyseerden satellietbeelden, meer dan 550 foto’s en video’s en verklaringen van ruim honderd getuigen. In veel gevallen vonden zij geen aanwijzingen voor een rechtmatig militair doel in de directe omgeving van de getroffen plaatsen. Human Rights Watch noemde Soerovikin als een van de hooggeplaatste Russische commandanten van wie de mogelijke verantwoordelijkheid als bevelhebber nader zou moeten worden onderzocht. Dat is een onderzoeksconclusie, geen rechterlijke vaststelling van zijn persoonlijke schuld.
Ook de onafhankelijke onderzoekscommissie van de Verenigde Naties documenteerde aanvallen tijdens Russische en Syrische offensieven. Op 13 november 2017 werd de centrale markt van Atarib, in de provincie Aleppo, getroffen. Volgens de commissie kwamen 84 mensen om, onder wie vijf kinderen en zes vrouwen, en raakten ongeveer 150 mensen gewond. Een groot deel van de winkels, woningen en omliggende civiele infrastructuur werd verwoest. De commissie stelde aanwijzingen vast dat een Russisch vliegtuig ongeleide bommen had gebruikt.
In 2017 werden in de provincie Idlib bovendien zes ziekenhuizen en vijf centra van de civiele bescherming vernietigd of beschadigd. Bij de luchtaanvallen kwamen volgens de aangeleverde onderzoeksgegevens meer dan 150 burgers om. Human Rights Watch legde in dezelfde periode ten minste 238 gevallen van het gebruik van clustermunitie vast, evenals 22 aanvallen met brandwapens. In april 2017 registreerde de organisatie het gebruik van brandstichtende ZAB-submunitie bij Saraqib. Daarbij ontstonden branden en werd woonbebouwing getroffen.
Op 4 april 2017 werd Khan Shaykhun in Idlib getroffen door een aanval met sarin. Human Rights Watch meldde dat ten minste 90 mensen omkwamen, onder wie kinderen. Een gezamenlijk onderzoeksmechanisme van de Verenigde Naties en de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens wees de verantwoordelijkheid voor het gebruik van chemische wapens toe aan Syrische regeringstroepen.
De aanval vond plaats tijdens Soerovikins eerste missie in Syrië, toen hij het Russische contingent leidde. Dat tijdsverband bewijst op zichzelf niet dat hij persoonlijk opdracht gaf voor de aanval. Het laat wel zien in welke operationele context hij als commandant werkzaam was.
De campagne tegen Oekraïense energie
Op 8 oktober 2022 werd Soerovikin benoemd tot commandant van de gezamenlijke Russische strijdkrachten in Oekraïne. Hij bleef tot 11 januari 2023 in die functie. Twee dagen na zijn benoeming begon Rusland een grootschalige raketaanval op Kyiv, Dnipro, Zaporizja, Zjytomyr en andere steden.
De aanvallen raakten energiecentrales, transportverbindingen en woongebieden. In Kyiv werden onder meer universiteitsgebouwen, culturele instellingen, een deel van het Taras Sjevtsjenkopark en een voetgangersbrug beschadigd. Elf mensen kwamen om en 89 raakten gewond.
Daarna volgden maanden van raket- en droneaanvallen op elektriciteitscentrales, onderstations, verwarmingsinstallaties en energienetwerken. Miljoenen Oekraïners zaten daardoor tijdelijk zonder stroom, water of verwarming, ook toen de temperaturen daalden. Op 15 november 2022 vuurde Rusland ongeveer 90 raketten af op Oekraïne. In verschillende regio’s werden energievoorzieningen geraakt; in Kyiv liepen ook woongebouwen schade op en vielen doden.
Begin december waren bij aanvallen op energieobjecten en gerelateerde doelen volgens de beschikbare cijfers minstens 77 burgers omgekomen en 272 gewond geraakt. Een VN-onderzoekscommissie stelde dat de aanvallen mogelijk oorlogsmisdaden vormden. Het systematische karakter ervan moest volgens de commissie bovendien worden beoordeeld in het licht van mogelijke misdrijven tegen de menselijkheid.
Analisten van de Carnegie Endowment for International Peace beschreven de aanvallen op het elektriciteitsnet als een poging om het vermogen van Oekraïne om oorlog te voeren te verzwakken en druk uit te oefenen op de bevolking. Het Institute for the Study of War stelde dat de luchtcampagne, ondanks het menselijke leed, haar strategische doel niet bereikte.
Raketten troffen ook woonwijken en een kraamafdeling
De gevolgen bleven niet beperkt tot energieobjecten. Op 23 november 2022 trof een Russische raket een woonwijk in Vyshhorod, in de regio Kyiv. Meerdere flatgebouwen en geparkeerde auto’s raakten beschadigd. Zeven mensen kwamen om en 35 raakten gewond, onder wie zes kinderen.
Diezelfde nacht werd een kraamafdeling in een ziekenhuis in Vilniansk, in de regio Zaporizja, geraakt. Een deel van het gebouw stortte in en een pasgeboren jongen van twee dagen oud kwam om. Op 16 december trof een raket een flatgebouw in Kryvyi Rih. Een ingang werd verwoest, vier mensen kwamen om — onder wie een kind — en dertien mensen raakten gewond.
De Russische campagne tegen de Oekraïense energie-infrastructuur heeft inmiddels ook een juridische beoordeling door het Internationaal Strafhof gekregen. In maart 2024 vaardigde het hof arrestatiebevelen uit tegen luitenant-generaal Sergej Kobylasj en admiraal Viktor Sokolov. In juni volgden bevelen tegen voormalig minister van Defensie Sergej Sjojgoe en stafchef Valeri Gerasimov.
De rechters verwezen naar redelijke gronden om aan te nemen dat aanvallen op civiele objecten waren gericht en dat de voorzienbare schade voor burgers buitensporig kon zijn. Die bevelen gingen niet tegen Soerovikin, maar hebben wel betrekking op dezelfde bredere Russische luchtcampagne waarin hij een leidende functie vervulde.
Wat is vastgelegd en wat blijft onbewezen?
Soerovikin staat niet op de lijst van Russische generaals tegen wie het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel heeft uitgevaardigd. De Europese Unie plaatste hem in 2022 wel op haar sanctielijst en verwees daarbij naar grootschalige Russische luchtaanvallen op civiele objecten en de Oekraïense energie-infrastructuur tijdens zijn bevel. Ook het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland, Australië, Nieuw-Zeeland, Oekraïne en Japan legden hem sancties op.
Het Britse dagblad The Telegraph meldde daarnaast dat president Vladimir Poetin Soerovikin opdracht zou hebben gegeven bruggen in Kyiv te vernietigen. Die berichtgeving wordt niet met een openbaar bevel of een rechterlijke vaststelling onderbouwd. Bruggen zijn juridisch en humanitair gevoelig omdat ze ook nodig zijn voor de toegang tot ziekenhuizen, hulpdiensten, bevoorrading en het dagelijks verkeer van burgers.
De rapporten over Syrië en Oekraïne leggen een patroon vast van aanvallen waarbij burgers en civiele infrastructuur zwaar werden getroffen tijdens operaties onder Russische bevelstructuren waarin Soerovikin een hoge positie bekleedde. Dat materiaal kan dienen voor onderzoek naar de verantwoordelijkheid van een bevelhebber, maar bewijst niet automatisch dat Soerovikin persoonlijk iedere aanval plande, goedkeurde of kende.
Of het Internationaal Strafhof in zijn geval tot een arrestatiebevel komt, hangt daarom af van bewijs over zijn kennis, bevoegdheden en concrete rol bij afzonderlijke aanvallen. Vooralsnog ligt er wel een omvangrijk dossier over de campagnes waarin hij het bevel voerde, maar geen rechterlijk oordeel over zijn persoonlijke strafrechtelijke verantwoordelijkheid.
