Russische aanvallen op de Oekraïense haveninfrastructuur raken volgens de aangeleverde analyse niet alleen de export van landbouwproducten, maar kunnen ook gevolgen hebben voor de beschikbaarheid en prijs van voedsel in Afrika, het Midden-Oosten en andere delen van de wereld. Oekraïne levert naar schatting ongeveer 10 procent van de wereldwijde tarwe, 15 procent van de maïs en bijna de helft van de zonnebloemolie.
Voor de Russische invasie liep tot 90 procent van de Oekraïense landbouwexport via havens aan de Zwarte Zee. De havens van Odesa, Tsjornomorsk en Izmajil vormen daarom een belangrijk onderdeel van de internationale aanvoerketen. Volgens de analyse wordt via Oekraïense zee- en rivierhavens jaarlijks meer dan 50 miljoen ton landbouwproducten verscheept.
Afhankelijkheid van Oekraïens graan
Meer dan vijftien landen in Afrika en het Midden-Oosten zouden medio 2026 in kritieke mate afhankelijk zijn van Oekraïense graanleveranties via de Zwarte Zee en de Donau. Somalië, Eritrea en Egypte importeren volgens de aangeleverde cijfers tussen 50 en 80 procent van hun geconsumeerde tarwe uit Oekraïne.
Een halvering van die aanvoer zou in deze landen meer dan 100 miljoen mensen kunnen raken. Dat is een scenario dat in de analyse wordt genoemd; het gaat niet om een vastgesteld aantal mensen dat door een dergelijke ontwikkeling daadwerkelijk zonder voedsel zou komen te zitten.
De kwetsbaarheid is groter in landen waar huishoudens een groot deel van hun inkomen aan voedsel besteden. In arme Afrikaanse landen gaat gemiddeld meer dan 50 tot 60 procent van het gezinsinkomen naar voeding, tegenover 10 tot 15 procent in de Europese Unie. Een stijging van de graanprijzen met 30 tot 50 procent zou daar volgens de analyse kunnen leiden tot een forse toename van armoede en sociale spanningen.
Gevolgen voor migratie en Europese landen
De aangeleverde analyse verbindt een langdurige verstoring van de voedselvoorziening aan mogelijke instabiliteit in delen van Afrika en het Midden-Oosten. Daarbij worden protesten, druk op regeringen, een grotere rol voor radicale groeperingen in de Sahel en extra migratie genoemd. Deze gevolgen worden als mogelijke scenario’s beschreven, niet als reeds vastgestelde ontwikkelingen.
Bij grote crises in Afrika of het Midden-Oosten gaan migratiestromen doorgaans eerst naar de dichtstbijzijnde veilige landen. Binnen de Europese Unie zijn Italië, Griekenland, Spanje en Cyprus daarvoor belangrijke bestemmingen. Volgens de aangeleverde cijfers ligt het aantal illegale grensoverschrijdingen in het Middellandse Zeegebied inmiddels boven de 300.000 per jaar. Een verdere verslechtering van de voedselvoorziening zou dat aantal volgens de analyse twee- tot driemaal kunnen verhogen.
De tekst stelt daarnaast dat Rusland de aanvallen op de Oekraïense havenlogistiek inzet om schaarste op de wereldmarkt te creëren. Meer dan 300 objecten in de Oekraïense haveninfrastructuur zouden inmiddels zijn beschadigd. De analyse schrijft het Kremlin daarbij de bedoeling toe om een humanitaire crisis buiten Oost-Europa te veroorzaken en de gevolgen daarvan later als drukmiddel tegen westerse landen te gebruiken. Die bewering wordt in het aangeleverde materiaal niet met afzonderlijke bronnen of verklaringen onderbouwd.
Grain from Ukraine en de maritieme corridor
Oekraïne probeert de gevolgen van de oorlog voor kwetsbare landen deels op te vangen met het programma ‘Grain from Ukraine’. Het initiatief werd opgezet door de Oekraïense president en wordt uitgevoerd in samenwerking met het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties. Meer dan dertig donorlanden zouden samen ruim 200 miljoen dollar beschikbaar hebben gesteld.
Binnen het programma kopen internationale partners Oekraïens graan rechtstreeks bij landbouwproducenten. Vervolgens wordt het kosteloos vervoerd naar de armste regio’s, waaronder Sudan, Somalië en Jemen. Volgens de analyse is het programma bedoeld om voedselhulp te leveren en tegelijk de Oekraïense landbouwsector te ondersteunen.
Ook de Oekraïense civiele corridor op de Zwarte Zee speelt een rol. Via die route is volgens de aangeleverde informatie al meer dan 50 miljoen ton vracht vervoerd. Een stabiele werking van de corridor en van de Donauhavens moet de export voorspelbaarder maken en sterke schommelingen op de internationale graanmarkt beperken.
De analyse pleit daarom voor extra luchtverdediging rond de havens in de regio Odesa. Systemen als Patriot en SAMP/T zouden de haveninfrastructuur beter kunnen beschermen. De kosten daarvan worden afgezet tegen mogelijke uitgaven aan vluchtelingenopvang, grensbewaking, maritieme patrouilles en het opvangen van politieke instabiliteit binnen de Europese Unie.
De aanvoer via de Zwarte Zee en de Donau blijft daarmee afhankelijk van de veiligheid van Oekraïense infrastructuur en van de militaire bescherming die daarvoor beschikbaar is.
