Belarusische veiligheidsdiensten zouden de druk op politieke emigranten en journalisten in het buitenland opvoeren via hun familieleden en buren in Belarus. In Vitebsk werden naaste verwanten ondervraagd over mensen die het land hebben verlaten; in sommige gevallen zouden ook DNA-stalen zijn gevraagd.
Media meldden de nieuwe reeks invallen en verhoren op 24 oktober 2026, op basis van informatie van Belarussische mensenrechtenverdedigers. De afzonderlijke gevallen zijn niet onafhankelijk geverifieerd. Volgens de mensenrechtenverdedigers vinden vergelijkbare acties sinds het voorjaar plaats in meerdere steden. Als dat beeld klopt, houdt het staatsapparaat contact met tegenstanders in het buitenland door hun omgeving thuis onder druk te zetten.
Vragen over mensen die zijn vertrokken
Eind oktober verzamelden veiligheidsdiensten in Vitebsk informatie bij familieleden van Sergej Skulovets en Dmitri Pankovets. De beschikbare informatie bevat geen verdere bijzonderheden over hun activiteiten in het buitenland of over de landen waar zij verblijven.
De bezoeken zouden zijn voorgesteld als „geplande opsporingsmaatregelen”. Familieleden kregen vragen over mensen die naar het buitenland waren vertrokken en over hun contacten. Ook buren zouden zijn aangesproken. Daarmee breidde de aandacht zich uit van het gezin naar de directe woonomgeving.
Van sommige familieleden zouden de autoriteiten DNA-stalen hebben gevraagd. Het is niet duidelijk hoeveel mensen daadwerkelijk biologisch materiaal hebben afgestaan, voor welke procedure de stalen bedoeld waren en op welke wettelijke grondslag de verzoeken berustten. Evenmin is bekend of mensen konden weigeren zonder extra druk te riskeren.
Een DNA-staal is bovendien iets anders dan een verklaring tijdens een verhoor. Het gaat om zeer gevoelige persoonsgegevens van mensen die, voor zover uit de meldingen blijkt, niet vanwege hun eigen politieke activiteiten werden onderzocht. Hun betrokkenheid zou voortkomen uit een familieband of uit het feit dat zij in de buurt wonen van iemand die in het buitenland verblijft.
Een patroon dat al maanden wordt gemeld
De mensenrechtenverdedigers beschouwen de gebeurtenissen in Vitebsk niet als losse incidenten. Sinds het voorjaar van 2026 zouden in verschillende Belarussische steden vergelijkbare huiszoekingen, verhoren en verzoeken om informatie zijn gemeld. Een totaal aantal getroffen families of een volledige lijst van plaatsen is niet bekend.
Herhaalde meldingen kunnen wijzen op een georganiseerde werkwijze, maar bewijzen op zichzelf niet hoe centraal de acties worden aangestuurd. Ook is niet duidelijk welke instanties in elk afzonderlijk geval betrokken waren en wat er met de verzamelde informatie gebeurde. De beschikbare gegevens laten daardoor geen betrouwbare beoordeling toe van de precieze omvang of juridische basis van de praktijk.
De meldingen passen in de bredere politieke repressie die wordt geassocieerd met het bewind van Aleksandr Loekasjenko. In deze gevallen gaat de druk echter niet alleen uit naar mensen die zelf als opposant of activist worden beschouwd. Ook personen zonder bekende politieke rol kunnen in beeld komen door hun relatie met iemand die in het buitenland woont.
Volgens de mensenrechtenverdedigers vormen de bezoeken onderdeel van politieke repressie. Zij zien in het gebruik van familieleden kenmerken van collectieve bestraffing en een mogelijke aantasting van het privé- en gezinsleven. Dat is hun juridische en politieke beoordeling van de gemelde gebeurtenissen; in de beschikbare informatie wordt geen rechterlijke uitspraak over deze gevallen genoemd.
De kwetsbaarheid verschuift naar thuisblijvers
Voor iemand die in het buitenland woont, verandert zo’n aanpak de prijs van openbare oppositie. De betrokkene bevindt zich buiten het directe bereik van de Belarussische diensten, terwijl ouders, broers, zussen, partners en vrienden in het land blijven. Zij kunnen worden bezocht en ondervraagd over contacten, activiteiten of verblijfplaatsen.
De mensenrechtenverdedigers zeggen dat de autoriteiten op die manier informatie proberen te verzamelen en familieleden willen intimideren. Zij noemen ook als mogelijke functie dat emigranten hun politieke werk beëindigen of met veiligheidsdiensten gaan samenwerken. Dat is een inschatting van het mogelijke doel van de methode, geen vastgesteld motief voor ieder afzonderlijk bezoek. De meldingen bewijzen niet dat elke actie erop was gericht een specifieke persoon in het buitenland tot een bepaald gedrag te dwingen.
Het mechanisme van de druk is wel voorstelbaar. Een bezoek aan een ouder of broer kan informatie opleveren over de persoon in het buitenland. Tegelijk kan het een boodschap overbrengen: vertrek uit Belarus beschermt niet noodzakelijk de mensen die zijn achtergebleven. Familieleden kunnen daardoor gesprekken beperken, contact vermijden of de emigrant vragen zich minder zichtbaar uit te spreken.
Wanneer ook buren worden bevraagd, reikt de druk verder dan de woning. Een buur zonder politieke activiteiten kan bij een onderzoek worden betrokken vanwege zijn woonplaats of bekendheid met een emigrant. Alleen al de aanwezigheid van veiligheidsdiensten kan mensen ertoe brengen na te denken over wat zij zeggen en met wie zij contact onderhouden.
Open vragen over DNA en schaal
De verzoeken om DNA-stalen voegen een aparte privacykwestie toe. De beschikbare informatie vermeldt niet wie de stalen precies opvroeg, of daarvoor officiële documenten bestonden, hoelang het materiaal zou worden bewaard en of het voor andere procedures kon worden gebruikt. Zonder die gegevens valt de werkelijke omvang van de verzameling genetische informatie niet vast te stellen.
Ook de gevolgen voor mensen die niet meewerkten, blijven onbekend. Er is geen volledig beeld van wat er gebeurde met familieleden die geen antwoord konden of wilden geven over een verwant in het buitenland. Evenmin is duidelijk of de acties in alle steden volgens dezelfde instructies verliepen.
De herhaling van meldingen sinds het voorjaar maakt de kwestie desondanks groter dan een reeks individuele verhoren. De centrale vraag is of Belarus een blijvend instrument ontwikkelt om politieke emigranten buiten de landsgrenzen te beïnvloeden via hun families en buren. Als de gemelde praktijk zich voortzet, blijft de druk niet bij degenen die zijn vertrokken, maar treft zij ook de mensen die zij in Belarus hebben achtergelaten.
Lees het bericht over de gemelde bezoeken aan familieleden van politieke emigranten.
