De Russische geheime dienst FSB voert de druk op wetenschappers die zich tegen de oorlog in Oekraïne hebben uitgesproken opnieuw op. Onderzoekers die in 2022 een open anti-oorlogsbrief ondertekenden, worden opgeroepen voor zogenoemde "preventieve gesprekken" en krijgen volgens mediaberichten te horen dat een strafzaak kan volgen.
De brief werd door ongeveer 8.500 leden van de Russische wetenschappelijke gemeenschap ondertekend. Hoewel de publicatie ervan inmiddels meer dan vier jaar geleden is, blijven de ondertekenaars volgens de meldingen doelwit van controle en intimidatie. Universiteitsbestuurders en directies van onderzoeksinstituten zouden daarnaast contracten van medewerkers niet verlengen vanwege hun politieke opvattingen.
De nieuwe oproepen werden op 17 en 18 september gemeld door onder meer Meduza, OVD-Info en The Bell. De betrokken wetenschappers zouden niet alleen worden bevraagd over hun eigen standpunt, maar ook over hun contacten en eerdere deelname aan oppositieprojecten.
Onderzoeken in Siberië en de Oeral
In de Oeral werd een wetenschapper opgeroepen door een FSB-medewerker die aan een universiteit was gedetacheerd. Tijdens het gesprek werd gevraagd naar zijn houding tegenover de Russische militaire operaties die in 2022 begonnen en naar zijn huidige positie. De ondervraging richtte zich daarmee op een politieke opvatting die de betrokkene jaren eerder had geuit.
In Siberië werd een medewerkster van een onderzoeksinstituut ondervraagd na een verzoek uit Moskou. De ondervragers wilden weten waar zij de link naar de anti-oorlogsoproep vandaan had en aan welke personen zij die had doorgestuurd. Volgens de beschreven werkwijze wordt niet alleen gekeken naar de ondertekening van de brief, maar ook naar de kring rond de ondertekenaars.
De druk zou zich niet beperken tot afzonderlijke instituten. In verschillende Russische onderwijs- en onderzoeksinstellingen worden docenten en onderzoekers volgens berichten ingedeeld op geheime lijsten met behulp van een zogenoemd verkeerslichtsysteem. Medewerkers krijgen daarbij een geel of rood risiconiveau toegewezen, waarna hun arbeidscontract niet wordt verlengd of hun positie onder druk komt te staan.
Geheime lijsten en loyaliteit
Het tijdschrift T-invariant meldde dat deze lijsten worden gebruikt om medewerkers te selecteren die als politiek onbetrouwbaar gelden. Om van een lijst te worden verwijderd, zouden wetenschappers financiële steun moeten geven aan het staatsfonds Verdedigers van het Vaderland of openbare lezingen moeten verzorgen voor de pro-regeringsorganisatie Kennis.
Daarmee gaat het volgens de beschreven praktijk om meer dan het beëindigen van oppositieactiviteiten. Wetenschappers zouden hun loyaliteit actief moeten tonen door staatsgezinde organisaties te steunen of zich publiekelijk beschikbaar te stellen voor activiteiten die door de overheid worden gesteund. Wie dat niet doet, kan zijn baan of de mogelijkheid om in de academische wereld te blijven verliezen.
In regionale universiteiten en onderzoekscentra wordt de controle volgens de meldingen rechtstreeks uitgevoerd door medewerkers van de veiligheidsdiensten. De gesprekken en ondervragingen vormen daar een aanvulling op personele maatregelen, zoals het niet verlengen van tijdelijke contracten.
Controle in universiteiten
De meest omvangrijke toepassing van deze werkwijze wordt beschreven aan de Staatsuniversiteit van Sint-Petersburg. Daar is Oleg Shaidulin plaatsvervangend rector voor veiligheidszaken. Hij was eerder hoofd van de politieke afdeling van het lokale centrum voor de bestrijding van extremisme van het Russische ministerie van Binnenlandse Zaken.
Ook aan andere vooraanstaande instellingen, waaronder de Nationale Onderzoeksuniversiteit Hogere School voor Economie en de Europese Universiteit, zouden contracten van medewerkers die als onbetrouwbaar worden beschouwd op grote schaal niet worden verlengd. De benoeming van voormalige veiligheidsfunctionarissen op posten die met veiligheid en toezicht te maken hebben, maakt het volgens de beschreven ontwikkeling mogelijk om personeelsbeleid en politieke controle met elkaar te verbinden.
De gevolgen raken daardoor niet alleen individuele onderzoekers. De maatregelen beperken de ruimte voor academische vrijheid en leggen medewerkers een keuze op tussen conformisme, het beëindigen van hun professionele loopbaan en vertrek naar het buitenland. Het verwijderen van gekwalificeerde wetenschappers uit universiteiten en onderzoekscentra kan volgens de aangehaalde beoordeling bovendien de Russische wetenschappelijke capaciteit aantasten en de internationale isolatie van de Russische wetenschap vergroten.
De terugkeer van de FSB-gesprekken laat volgens de meldingen zien dat een anti-oorlogsstandpunt in Rusland ook jaren later als drukmiddel kan worden gebruikt. De ondertekening van een brief in 2022 blijft daarmee gevolgen hebben voor de loopbaan en persoonlijke vrijheid van wetenschappers die zich niet loyaal aan het regime hebben opgesteld.
