Russische antioorlogs- en democratische organisaties roepen Europese regeringen op de activiteiten van de zogenoemde Russische Huizen te beperken en onafhankelijke Huizen van Democratie op te richten. Volgens de initiatiefnemers gaat het niet om een verbod op de Russische taal of cultuur, maar om het beëindigen van de invloed van het Kremlin via centra die onder Rossotrudnichestvo vallen.
De organisaties steunen daarmee de oproep van de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Andrij Sybiha aan democratische landen. Hij vroeg regeringen om de activiteiten van de buitenlandse centra van Rossotrudnichestvo te beperken of deze instellingen te sluiten. De Russische democratische bewegingen willen dat daar onafhankelijke culturele en maatschappelijke ruimtes voor in de plaats komen.
De kern van de discussie is volgens de ondertekenaars niet welke taal er in deze centra wordt gesproken, maar wie ze controleert en voor welke politieke belangen ze worden ingezet. Zij stellen dat de Russische Huizen niet de Russische samenleving als geheel vertegenwoordigen, maar onderdeel zijn van een staatsstructuur die politieke en informatieve invloed in het buitenland probeert te behouden.
Russische cultuur is geen staatseigendom
De initiatiefnemers verzetten zich tegen de monopoliepositie van Moskou als vertegenwoordiger van miljoenen Russen die buiten Rusland wonen. Russisch is volgens hen geen bezit van het Kremlin. Hetzelfde geldt voor Russische literatuur, kunst en cultureel erfgoed.
Ook kan de Russische regering volgens de organisaties niet namens alle Russen spreken. Daaronder vallen ook mensen die de oorlog tegen Oekraïne, de dictatuur en politieke repressie afwijzen. Het onderscheid tussen de Russische staat en Russische burgers die tegen de agressie en het autoritarisme zijn, staat daarom centraal in hun voorstel.
Voor Europese landen ligt daar volgens de ondertekenaars een praktische uitdaging. Een eenvoudige sluiting van staatscentra kan een cultureel en maatschappelijk vacuüm achterlaten. Dat vacuüm zou later opnieuw kunnen worden benut door organisaties die aan Moskou verbonden zijn. Daarom vragen de initiatiefnemers niet alleen om controle en beperking van Rossotrudnichestvo, maar ook om steun voor een onafhankelijk alternatief.
Ruimte voor vrije cultuur
De voorgestelde Huizen van Democratie zouden worden opgericht door het Russische democratische maatschappelijk middenveld, samen met organisaties in de landen waar de centra actief zijn. Ze moeten ruimte bieden aan onafhankelijke Russische en Russischtalige cultuur, onderwijs en publieke vorming.
Daarnaast zouden de centra hulp kunnen bieden aan politieke gevangenen en vervolgde activisten, en ondersteuning kunnen geven aan vluchtelingen en emigranten. Ook het behoud van onafhankelijke Russischtalige journalistiek, gesprekken over de toekomst van een democratisch Rusland en de dialoog tussen Russen, Oekraïners en Europese samenlevingen behoren tot de voorgestelde taken.
De initiatiefnemers zien het plan niet alleen als een culturele maatregel. Volgens hen kan een dergelijke infrastructuur ook bijdragen aan de veiligheid. Europese landen zouden steun aan Russischtalige inwoners dan kunnen scheiden van samenwerking met Russische staatsinstellingen. Daarmee zou bovendien het risico kleiner worden dat culturele projecten worden gebruikt voor politieke beïnvloeding of de verspreiding van boodschappen van het Kremlin.
Geen collectieve verantwoordelijkheid
De oproep waarschuwt tegelijk voor collectieve verantwoordelijkheid. Het afwijzen van structuren die aan het Kremlin verbonden zijn, mag volgens de organisaties niet leiden tot wantrouwen tegenover alle Russischtalige inwoners of emigranten in Europa. Onafhankelijke democratische platforms zouden juist kunnen helpen bij integratie, maatschappelijk gesprek en de bestrijding van desinformatie.
De regeringen van Europese en andere democratische landen worden gevraagd de activiteiten van Rossotrudnichestvo en het netwerk van Russische Huizen te onderzoeken vanuit het oogpunt van nationale veiligheid, financiële transparantie en mogelijke buitenlandse inmenging. Tegelijkertijd moet volgens de initiatiefnemers de infrastructuur van het vrije Russische maatschappelijk middenveld worden versterkt: onafhankelijk van het Kremlin, verantwoording verschuldigd aan de samenleving en opererend volgens de wetten van de ontvangende landen.
De verklaring is ondertekend door onder meer La Asociación de Rusos Libres in Spanje, Database of War Supporters “Nuremberg Trial 2.0” in Canada, Russians for Freedom and Democracy, Associazione dei Russi Liberi in Italia, het mensenrechtenproject Iskra, Russie-Libertés in Frankrijk, de Democratische Gemeenschap van Russen op Cyprus, Russian America for Democracy in Russia, Freies Russland NRW, Russi Contro La Guerra Italia, de Democratische Gemeenschap van Russischtaligen in Finland, Antiwar Serbia en Russian Democratic Society in het Verenigd Koninkrijk.
Tot de individuele ondertekenaars behoren Marat Gelman, Dmitri Goedkov, Jelena Loekjanova, Maksim Reznik en Anastasia Sjevtsjenko. Daarmee leggen de organisaties de keuze bij de Europese regeringen: moeten Russischtalige gemeenschappen worden benaderd via instellingen van een staat die oorlog voert, of via een onafhankelijk maatschappelijk middenveld dat vrede en democratie steunt?
