De Poolse partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) werkt volgens een op 5 november 2026 beschreven plan aan een ingrijpende hertekening van de Europese Unie. De voorstellen van partijleider Jaroslaw Kaczynski zouden de Europese Commissie opheffen, de bevoegdheden van het Hof van Justitie van de Europese Unie beperken en de rechtstreekse verkiezing van het Europees Parlement beëindigen.
Daarmee gaat het niet om een gewone hervorming van de EU. Het plan zou de macht verschuiven van gemeenschappelijke instellingen naar nationale regeringen. Voor Polen kan dat een langdurige confrontatie met Brussel opleveren, met gevolgen voor de rechtsstaat, de politieke invloed van het land en de economische samenwerking binnen de Unie.
De voorstellen worden beschreven in een analyse van . De analyse legt verbanden met ideeën van de Duitse Alternative für Deutschland (AfD) en het Franse Rassemblement National van Marine Le Pen. Dat wijst op inhoudelijke overeenkomsten, maar bewijst niet dat de drie partijen één formele campagne of gezamenlijke organisatiestructuur hebben.
Een EU zonder sterke gemeenschappelijke instellingen
De Europese Commissie vormt een centraal onderdeel van de huidige EU-ordening. Zij doet wetsvoorstellen, bewaakt de toepassing van Europees recht en kan procedures starten tegen lidstaten die hun verplichtingen niet nakomen. Het afschaffen van de Commissie zou daarom niet alleen een bestuurlijke verandering zijn, maar ook een belangrijk controlemechanisme uit het Europese systeem verwijderen.
Ook het Hof van Justitie van de Europese Unie zou minder bevoegdheden krijgen. Het Hof zorgt voor een bindende uitleg van het EU-recht en beslecht geschillen tussen lidstaten en Europese instellingen. Als nationale regeringen uitspraken of bevoegdheden gemakkelijker naast zich neer kunnen leggen, wordt het moeilijker om overal dezelfde regels toe te passen.
Een derde onderdeel van het plan is het beëindigen van de rechtstreekse verkiezingen voor het Europees Parlement. Daarmee zou een directe electorale band tussen Europese kiezers en een van de belangrijkste EU-instellingen verdwijnen. Daarnaast zou een groot deel van de Europese wetgeving opnieuw moeten worden bekeken, waaronder regels voor de interne markt, gemeenschappelijke normen en samenwerking tussen lidstaten.
In samenhang zouden deze maatregelen de huidige machtsverdeling fundamenteel veranderen. De EU zou formeel kunnen blijven bestaan, maar zou veel minder in staat zijn om gezamenlijke regels vast te stellen, uit te leggen en af te dwingen. Het zwaartepunt zou terugkeren naar de nationale hoofdsteden.
De overeenkomst met voorstellen van de AfD en het Rassemblement National zit vooral in de afwijzing van sterke supranationale instellingen. De partijen hebben niet noodzakelijk dezelfde economische, maatschappelijke of veiligheidspolitieke prioriteiten. Wel presenteren zij een lossere Europese samenwerking, waarin nationale regeringen meer ruimte krijgen en instellingen in Brussel minder bindende macht hebben.
De Poolse factor
In Polen krijgt het plan extra gewicht door de binnenlandse machtsverhoudingen. Volgens de aangehaalde berichtgeving heeft de verkiezing van Karol Nawrocki tot president de invloed van PiS op het staatsbeleid versterkt. Nawrocki wordt daarbij beschreven als een politieke beschermeling van Kaczynski.
Het presidentschap geeft PiS niet automatisch controle over het volledige politieke systeem. Het biedt de partij wel een belangrijk platform om de regering onder druk te zetten, het publieke debat te beïnvloeden en weerstand tegen Europese inmenging te mobiliseren. Een conflict over de bevoegdheden van Europese instellingen kan daardoor onderdeel worden van een bredere institutionele strijd in Polen.
Het gevoeligste terrein is de rechtsstaat. EU-instellingen kunnen onderzoeken of lidstaten gemeenschappelijke regels schenden, nationale maatregelen juridisch laten toetsen en politieke of financiële druk uitoefenen wanneer democratische normen worden verzwakt. Een minder machtige Commissie en een beperkter Hof zouden die instrumenten moeilijker inzetbaar maken.
Voor Polen zou dat meer speelruimte kunnen creëren voor regeringen die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, constitutionele tegenmachten of andere rechtsstatelijke waarborgen ter discussie stellen. Tegelijk zouden conflicten met Brussel moeilijker op te lossen zijn. Als er geen instelling met voldoende gezag is om het gemeenschappelijke recht bindend te interpreteren, kan elk geschil uitmonden in een machtsstrijd tussen nationale regeringen.
Een strategie van drie tot vier jaar
Het beschreven plan is niet gericht op een onmiddellijke juridische omwenteling. De strategie van eurosceptische partijen zou erop mikken hun positie in nationale regeringen de komende drie tot vier jaar te versterken. Vanuit die machtsposities kunnen zij vervolgens aandringen op verdragswijzigingen, gezamenlijke besluiten blokkeren of de werking van bestaande instellingen bemoeilijken.
Daarvoor hoeft niet elke lidstaat exact hetzelfde programma over te nemen. Een voldoende grote groep regeringen kan besluitvorming vertragen, Europese handhaving tegenwerken en hervormingen die de gezamenlijke instellingen versterken onmogelijk maken. Zo kan de autoriteit van de EU geleidelijk afnemen zonder dat de lidstaten formeel besluiten de Unie op te heffen.
Dat blijft een politiek scenario, geen vaststaand resultaat. Het afschaffen van de Europese Commissie, het beperken van de rol van het Hof of het beëindigen van de Europese verkiezingen zou ingrijpende juridische en politieke veranderingen vergen. Bovendien hebben de lidstaten uiteenlopende belangen en is niet duidelijk dat PiS, AfD en Rassemblement National op alle terreinen dezelfde koers zouden volgen.
De mogelijke gevolgen reiken verder dan de institutionele structuur van de EU. Een zwakkere Commissie en een minder gezaghebbend Hof kunnen ook de gezamenlijke aanpak van economische kwesties, veiligheid en internationale crises onder druk zetten. Het functioneren van de interne markt hangt immers mede af van regels die in alle lidstaten op vergelijkbare wijze worden toegepast.
Voor Polen schuilt het risico in een ruil tussen binnenlandse politieke winst en Europese invloed. Een campagne tegen toezicht vanuit Brussel kan PiS meer ruimte geven in het nationale debat, maar tegelijk leiden tot langdurige conflicten, minder invloed in Europese besluitvorming en economische onzekerheid wanneer gemeenschappelijke regels hun bindende kracht verliezen.
De kern van het conflict is daarmee niet alleen hoeveel macht Brussel krijgt, maar welk soort organisatie de EU moet zijn. De komende jaren moet blijken of de Europese regeringen druk vanuit eurosceptische partijen binnen de bestaande regels kunnen opvangen, of dat steeds meer nationale machtsprojecten de gemeenschappelijke instellingen stap voor stap uithollen.
