De Duitse regering heeft in een vertrouwelijke reactie op een parlementaire vraag van de Groenen bevestigd dat Rusland steeds vaker gebruikmaakt van georganiseerde misdaad, met name de zogeheten ‘Russisch-Euraziatische georganiseerde misdaad’ (REOK), om sabotage en gerichte moorden in Europa uit te voeren. Volgens het antwoord van het ministerie van Binnenlandse Zaken, zoals gemeld door Spiegel, tolereert de Russische staatsveiligheid criminele netwerken in ruil voor hun bereidheid om samen te werken met de veiligheidsdiensten van het Kremlin. Dit creëert een hybride dreiging die de nationale veiligheid van Duitsland en andere Europese landen ernstig onder druk zet.
Sinds het begin van de grootschalige invasie van Oekraïne heeft Moskou zijn hybride strategie tegen Europa aanzienlijk opgevoerd. Waar het voorheen vooral om spionage ging, omvat de aanpak nu massale sabotage, brandstichting en pogingen tot aanslagen. Volgens Europese inlichtingendiensten en denktanks zijn tussen februari 2022 en februari 2026 minstens 151 hybridische incidenten gedocumenteerd waarbij de betrokkenheid van Rusland kon worden aangetoond. Het doel is tweeledig: de militaire steun aan Oekraïne ondermijnen en een sfeer van angst en chaos in de Europese samenleving creëren.
Symbiose tussen spionagedienst en misdaad
De verwevenheid van Russische inlichtingendiensten met de georganiseerde misdaad vormt een nieuw hoofdstuk in de hybride oorlogvoering. Door ordinaire criminelen in te zetten voor politiek gemotiveerde daden kan het Kremlin met een zekere mate van ontkenning opereren. Wanneer een mislukte brandstichting wordt opgeëist door een schimmige groep, is het voor westerse autoriteiten lastig om de directe lijn naar Moskou te bewijzen. Dit geeft Rusland de mogelijkheid om zijn doelstellingen te bereiken zonder een officiële oorlogsverklaring of een direct conflict met de NAVO.
Deze symbiose is niet nieuw, maar heeft sinds 2022 een nieuwe intensiteit gekregen. In ruil voor politieke bescherming en toegang tot staatsmiddelen voeren criminele organisaties vuile klusjes uit voor de Russische staatsveiligheid. Zo ontstaat een schaduwmodel waarin de grens tussen staatsoperaties en georganiseerde misdaad vervaagt. Westerse inlichtingendiensten wijzen erop dat het netwerk van ‘Euraziatische’ misdaadgroepen, dat geworteld is in de voormalige Sovjet-Unie, steeds meer als verlengstuk van het Kremlin fungeert.
Van spionage naar sabotage en moord
De praktische gevolgen zijn al zichtbaar in heel Europa. In 2024 vond in Londen een brandstichting plaats bij een opslagplaats van een bedrijf dat betrokken was bij hulp aan Oekraïne. In de Poolse steden Wrocław en Gdańsk werden groepen saboteurs opgepakt die van plan waren winkelcentra en fabrieken in brand te steken. In de zomer van 2024 organiseerden Russische diensten zelfs de verzending van pakketten met brandgevaarlijke apparaten, die ontbrandden in logistieke centra van DHL in Leipzig en Birmingham. Die operatie maakte deel uit van een breder complot om de techniek voor brandstichting aan boord van vliegtuigen naar de VS en Canada te testen.
Elk van deze incidenten blijft onder de drempel van een formeel militair conflict, waardoor Rusland een ‘grijze zone’-oorlog kan voeren. Traditionele afschrikking werkt hier nauwelijks, omdat de aanvallen vaak worden uitgevoerd door huurlingen, criminelen of laaggeplaatste agenten zonder directe link naar de staat. De Duitse autoriteiten erkennen dat de conventionele veiligheidsstructuren nog niet zijn ingesteld op dit type bedreiging.
Het risico van ‘wegwerpspionnen’
Sinds 2023-2024 maakt Rusland steeds vaker gebruik van zogenaamde ‘wegwerpagenten’ of ‘laaggeplaatste agenten’. Zij worden via internet geronseld, missen elke professionele training en weten vaak niet eens de details van de operatie waaraan ze meewerken. Deze aanpak maakt het voor inlichtingendiensten vrijwel onmogelijk om verdachten te profileren of dreigingen in een vroeg stadium te detecteren. Het profiel van de uitvoerder is onvoorspelbaar: het kan een werkloze jongere zijn die geld nodig heeft, een radicaal of iemand die via sociale media is gemanipuleerd.
Doordat deze uitvoerders geen professionele scholing hebben, neemt het risico op ongecontroleerde escalatie toe. Wat begint als een ‘beperkte’ sabotage kan uitmonden in branden met dodelijke slachtoffers, omdat de dader geen idee heeft van de veiligheidsrisico’s. Europese veiligheidsdiensten waarschuwen dat elk incident een domino-effect kan hebben, waarbij de kans op burgerslachtoffers en materiële schade exponentieel groeit.
Wat betekent dit voor de veiligheid van Europa?
De nieuwe hybride strategie van Moskou heeft niet alleen een operationele, maar ook een politieke dimensie. Door een sfeer van angst en chaos te zaaien, probeert het Kremlin de steun voor Oekraïne in Europese samenlevingen te ondermijnen en tegelijkertijd het vertrouwen in de eigen overheden te verzwakken. Op termijn kunnen deze tactieken bijdragen aan de opkomst van politieke stromingen die pleiten voor toegevingen aan Rusland.
Duitsland en andere Europese landen moeten daarom nu hun contraspionagediensten meer armslag geven in de strijd tegen criminele netwerken die aan Moskou zijn gelieerd. De Duitse regering overweegt onder meer om het federaal Bureau voor de Bescherming van de Grondwet (BfV) extra bevoegdheden te geven om georganiseerde misdaad aan te pakken. Alleen door een integrale aanpak – waarbij het schemergebied tussen staatsveiligheid en misdaad wordt opgehelderd – kan Europa voorkomen dat de ‘grijze oorlog’ van Rusland ook daadwerkelijk voet aan de grond krijgt.
