Zeven nieuw gekozen rechters van het Poolse Constitutionele Tribunaal hebben de Poolse autoriteiten opgeroepen vier rechters toe te laten tot hun ambt. De vier werden op 13 maart 2026 door de Sejm gekozen, maar mogen volgens de verklaring nog niet aan de werkzaamheden van het tribunaal deelnemen. De zeven rechters verwijzen naar een uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) van 5 mei en noemen toelating van alle gekozen rechters een eerste stap om de crisis bij het Constitutionele Tribunaal te beëindigen.
De gezamenlijke verklaring werd op 30 augustus 2026 bekendgemaakt. Poolse media berichtten over het document, waarin de rechters de autoriteiten oproepen de uitspraak van het EHRM uit te voeren en alle gekozen rechters toegang te geven tot de rechtspraak van het tribunaal. Volgens de opstellers kan daarmee het gezag van de instelling worden hersteld. De verklaring is gepubliceerd door onder meer Wiadomości WP.
Conflict over benoemingen
Het conflict rond het Constitutionele Tribunaal heeft een duidelijke politieke achtergrond. De strijd om invloed op de Poolse rechterlijke macht begon tijdens de regeringsperiode van de partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en is sindsdien blijven doorwerken. De huidige parlementaire meerderheid, president Karol Nawrocki en de leiding van het Constitutionele Tribunaal staan tegenover elkaar over de legitimiteit van de benoemingen en de vraag welke rechters toegang krijgen tot het tribunaal.
Daarmee staat niet alleen de samenstelling van het Constitutionele Tribunaal ter discussie. Ook de regels voor de werking van de instelling zijn onderwerp geworden van een machtsconflict tussen verschillende Poolse staatsorganen. Een gezamenlijk aanvaarde uitleg van die regels ontbreekt volgens de aangeleverde verklaring en de bijbehorende politieke duiding.
Gevolgen voor het tribunaal
De uitsluiting van een deel van de gekozen rechters leidt volgens de beschrijving van de situatie tot problemen met het quorum en met het houden van zittingen. Het Constitutionele Tribunaal kan daardoor zijn rol in de constitutionele toetsing niet zonder institutionele frictie vervullen. De langdurige strijd heeft bovendien gevolgen voor het gezag van de instelling, omdat constitutionele rechtspraak rechtstreeks onderdeel is geworden van het politieke conflict.
De zeven rechters stellen dat naleving van de uitspraak van het EHRM van 5 mei nodig is om de impasse te doorbreken. Zij koppelen de toelating van de vier rechters aan het herstel van de mogelijkheid voor het tribunaal om zijn rechtsprekende taak uit te oefenen. In hun verklaring wordt dit niet als eindpunt van de crisis gepresenteerd, maar als eerste stap.
Europese dimensie
Met de verwijzing naar het EHRM heeft het conflict inmiddels ook een Europese dimensie gekregen. Een geschil over de samenstelling en werking van een nationale constitutionele instelling wordt daarmee verbonden aan een uitspraak van een Europees mensenrechtenhof. De kwestie blijft tegelijk afhankelijk van de beslissingen van de Poolse autoriteiten en de leiding van het Constitutionele Tribunaal.
De politieke strijd rond de benoemingen raakt volgens de aangeleverde analyse aan de rechtsstaat, de voorspelbaarheid van het functioneren van staatsinstellingen en het vertrouwen van burgers in de Poolse rechterlijke macht. Zolang niet alle gekozen rechters toegang hebben tot hun werkzaamheden en de betrokken Poolse machtscentra geen overeenstemming bereiken over de procedure, blijft de samenstelling van het Constitutionele Tribunaal inzet van het conflict.
De zeven rechters hebben de Poolse autoriteiten opgeroepen uitvoering te geven aan de uitspraak van het EHRM en de vier rechters toe te laten tot de rechtspraak.
