Rusland verspreidt in Europese landen misleidende berichten over de voorwaarden voor tijdelijke bescherming van Oekraïners in de Europese Unie. In de berichten wordt beweerd dat Oekraïense mannen van dienstplichtige leeftijd gedwongen naar Oekraïne zouden worden gedeporteerd voor mobilisatie en dat de sociale rechten van alle Oekraïners in de EU in 2026 vervallen. Die voorstelling wijkt af van het besluit dat de EU in juli 2026 heeft genomen.
De permanente vertegenwoordigers van de EU-lidstaten bereikten op 15 juli overeenstemming over een verlenging van de tijdelijke bescherming. Eind juli keurde de Raad van de EU het besluit formeel goed. De regeling blijft daardoor van kracht tot 4 maart 2028. Volgens de Raad van de EU vielen op 31 mei 2026 ongeveer 4,38 miljoen mensen uit Oekraïne onder dit mechanisme.
De tijdelijke bescherming werd in maart 2022 voor het eerst geactiveerd, na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne. De regeling biedt mensen die Oekraïne zijn ontvlucht recht op legaal verblijf, toegang tot de arbeidsmarkt, medische en sociale hulp en onderwijs voor kinderen. De bewering dat de bescherming in 2026 volledig wordt ingetrokken, is daarmee niet verenigbaar.
Nieuwe voorwaarde voor eerste aanvragen
Het EU-besluit bevat wel een nieuwe voorwaarde voor mensen die voor het eerst tijdelijke bescherming aanvragen. Oekraïense mannen van dienstplichtige leeftijd moeten bij die eerste aanvraag een document overleggen waaruit blijkt dat zij aan hun militaire verplichtingen hebben voldaan of daarvan volgens de Oekraïense wet zijn vrijgesteld. Dat document mag op papier of elektronisch worden aangeleverd.
De voorwaarde geldt niet voor Oekraïners die al tijdelijke bescherming in een EU-lidstaat hebben en die status zonder onderbreking behouden. Voor deze groep blijft de bescherming tot maart 2028 doorlopen onder de bestaande voorwaarden. Dat betekent dat het recht op verblijf, werk, medische zorg en onderwijs voor kinderen niet door de nieuwe regel vervalt.
In Russische berichten wordt de voorwaarde voor nieuwe aanvragen voorgesteld als een voorbereidingsstap voor politieacties tegen Oekraïners. Volgens die berichten zouden politiediensten in EU-landen mannen van dienstplichtige leeftijd opsporen, aanhouden en overdragen aan de Oekraïense grenswacht voor mobilisatie. Het EU-besluit bevat geen dergelijke procedure.
Het besluit voorziet niet in razzia’s, arrestaties of overdracht van Oekraïense mannen aan Oekraïne voor militaire dienst. Ook vormt de procedure voor tijdelijke bescherming geen mechanisme voor gedwongen deportatie. Uitleveringsprocedures in Europese landen vereisen afzonderlijke besluiten van onafhankelijke rechtbanken en zijn verbonden aan concrete strafrechtelijke beschuldigingen. Uitlevering met als doel militaire mobilisatie valt daar niet onder.
Rechten blijven gekoppeld aan nationale systemen
Ook berichten over het volledig schrappen van sociale garanties geven het besluit onjuist weer. De tijdelijke bescherming blijft toegang bieden tot medische en sociale hulp, de arbeidsmarkt, legaal verblijf en onderwijs voor kinderen. De precieze vorm en omvang van sociale ondersteuning kan wel per lidstaat verschillen, omdat die mede door nationale systemen wordt bepaald.
De Russische campagne gebruikt een echte wijziging voor een beperkte groep nieuwe aanvragers om de indruk te wekken dat de rechten van alle Oekraïners in de EU worden ingetrokken. De verlenging van de regeling en de nieuwe voorwaarde voor eerste aanvragen zijn twee afzonderlijke onderdelen van het besluit.
Europese regeringen en het kabinet van Oekraïne werken daarnaast aan vrijwillige terugkeerregelingen voor de periode na het einde van de gevechten. Daarbij gaat het niet om gedwongen deportatie. Zolang geen duurzame vrede is bereikt, behouden Oekraïners onder tijdelijke bescherming het recht om veilig in EU-landen te verblijven.
De verspreide berichten koppelen de nieuwe aanvraagvoorwaarde aan maatregelen die niet in het EU-besluit staan.
