Het debat over de levering van clustermunitie aan Oekraïne wordt vaak voorgesteld als een botsing tussen militaire effectiviteit en de bescherming van burgers. Die tegenstelling is te eenvoudig. De werkelijke vraag is of Oekraïne voldoende vuurkracht kan krijgen om het Russische numerieke overwicht te beperken, zonder de bevolking bloot te stellen aan onaanvaardbare risico’s op lange termijn.
Ook voor de Verenigde Staten staat er meer op het spel dan de overdracht van één omstreden soort munitie. Washington moet bepalen welke voorraden kunnen worden geleverd zonder de eigen militaire paraatheid te ondermijnen. Tegelijkertijd moet het rekening houden met de gevolgen als Rusland zijn strijdkrachten tijdens of na de oorlog opnieuw kan opbouwen.
Geen enkele keuze is zonder risico. Niet-ontplofte submunitie kan nog jaren na het einde van de gevechten slachtoffers maken. Een gebrek aan Oekraïense vuurkracht kan Rusland echter in staat stellen zijn offensieven voort te zetten, nieuwe formaties op te richten en later meer militaire druk uit te oefenen op de oostelijke flank van de NAVO.
De Russische inzet vormt het uitgangspunt
Human Rights Watch verzet zich consequent tegen de levering van clustermunitie aan Oekraïne. De organisatie wijst vooral op het gevaar van submunitie die bij de inslag niet ontploft en vervolgens als explosief oorlogsrestant achterblijft.
Die bezorgdheid is gerechtvaardigd, maar kan niet los worden gezien van het Russische optreden.
Tijdens de eerste vijf maanden van de grootschalige invasie documenteerden onderzoekers honderden Russische aanvallen met clustermunitie in tien van de 24 Oekraïense regio’s. Tussen februari en juli 2022 zouden daarbij 689 burgers zijn gedood of gewond geraakt.
Het ging niet om incidenteel of onbedoeld gebruik. Verschillende onderzoeken, waaronder die van Human Rights Watch, wijzen op een terugkerend patroon. De ernstigste gevolgen ontstonden bij aanvallen op of nabij civiele infrastructuur. Sinds februari 2022 zijn in Oekraïne meer dan 1.200 slachtoffers van clustermunitie geregistreerd. Alle bevestigde slachtoffers waren burgers.
Sinds het begin van de Russische agressie in 2014 gebruiken Russische functionarissen en staatsmedia bovendien regelmatig verklaringen over Oekraïens militair optreden om Kyiv internationaal in diskrediet te brengen.
Dit betekent niet dat de humanitaire kritiek genegeerd moet worden. Het laat wel zien dat het debat plaatsvindt in een oorlog waarin Rusland deze wapens al op grote schaal heeft ingezet.
Het werkelijke probleem is de schaal van de oorlog
Oekraïne kampt niet alleen met een tekort aan militair personeel of artilleriegranaten. Het land wordt geconfronteerd met een fundamentele wanverhouding tussen het aantal militairen dat Rusland kan inzetten en de hoeveelheid vuurkracht waarmee Oekraïne deze troepen kan bestrijden.
Dat verschil zou in de tweede helft van 2026 verder kunnen toenemen.
Volgens waarschuwingen van de Oekraïense inlichtingendiensten bereidt het Kremlin mogelijk een nieuwe mobilisatie voor na de Russische parlementsverkiezingen in het najaar. President Volodymyr Zelensky verklaarde op 11 augustus dat interne Russische documenten in Oekraïens bezit wijzen op de mogelijke mobilisatie van enkele honderdduizenden extra militairen voor het einde van het jaar.
Deze campagne zou naast de bestaande Russische programma’s voor de rekrutering van contractsoldaten kunnen plaatsvinden. Reuters bevestigde de Oekraïense weergave van de informatie, hoewel Russische autoriteiten publiekelijk ontkennen dat een nieuwe mobilisatie noodzakelijk is.
Als deze plannen worden uitgevoerd, hoeft Rusland de nieuwe rekruten niet tot hooggekwalificeerde militairen op te leiden om het evenwicht aan het front te veranderen. De extra manschappen kunnen worden gebruikt om verliezen aan te vullen, reserves te vormen en de druk op meerdere frontsectoren tegelijk te handhaven.
Rusland heeft vooral nieuwe massa nodig
De Russische strategie is sterk afhankelijk van het vermogen om verliezen te vervangen en herhaaldelijk nieuwe aanvallen uit te voeren. Moskou hoeft daarvoor geen honderdduizenden elitesoldaten voort te brengen.
Voor een langdurige uitputtingsoorlog kan het voldoende zijn om telkens nieuwe eenheden naar het front te sturen. Zelfs beperkt opgeleide militairen kunnen Oekraïne dwingen schaarse munitie te verbruiken en uitgeputte formaties langer in de strijd te houden.
Volgens het Institute for the Study of War hadden de bestaande Russische rekruteringsprogramma’s in juli al moeite om de toenemende verliezen van kostbare offensieve operaties te compenseren.
Een nieuwe mobilisatie hoeft daarom niet te betekenen dat het Kremlin een snelle strategische doorbraak verwacht. Het doel kan eenvoudiger zijn: Rusland opnieuw in staat stellen de oorlog nog meerdere jaren voort te zetten.
Voor Oekraïne is het gunstigste moment om dit proces te verstoren voordat de nieuwe rekruten zijn georganiseerd in duurzame gevechtseenheden en operationele reserves. Militaire hulp die tijdens deze opbouw beschikbaar komt, kan daardoor aanzienlijk waardevoller zijn dan vergelijkbare steun die pas later wordt geleverd.
Waarom clustermunitie militair relevant blijft
Clustermunitie is ontworpen om doelen te bestrijken die over een relatief groot gebied verspreid zijn. Eén projectiel verspreidt meerdere submunities en kan daardoor verschillende onbeschermde of licht beschermde doelen treffen.
Deze eigenschap sluit aan bij de huidige Russische aanvalsmethoden. Russische militairen opereren steeds vaker in kleine en verspreide groepen. Voor verplaatsingen worden onder meer motorfietsen, buggy’s en andere licht beschermde voertuigen gebruikt. Ook artillerieposities en infanterie in open terrein behoren tot de doelen waartegen clustermunitie effectief kan zijn.
Het Center for Strategic and International Studies heeft juist deze doelcategorieën genoemd bij zijn beoordeling van de militaire waarde van dergelijke wapens voor Oekraïne.
Het voordeel wordt niet uitsluitend bepaald door het aantal militairen of voertuigen dat rechtstreeks wordt geraakt. De aanwezigheid van gebiedsdekkende munitie beïnvloedt ook de manier waarop de tegenstander opereert.
Russische eenheden moeten grotere afstanden tussen hun afzonderlijke elementen bewaren. Het verzamelen van manschappen voor een aanval wordt gevaarlijker en kost meer tijd. Ook de logistiek, communicatie en coördinatie worden ingewikkelder.
Clustermunitie kan dus zowel fysieke verliezen veroorzaken als Russische formaties dwingen minder efficiënt te handelen.
Voor een Oekraïense krijgsmacht met beperkte hoeveelheden munitie, artillerielopen en opgeleid personeel kan die combinatie als een belangrijke krachtvermenigvuldiger functioneren.
Een constant vuurvolume is belangrijker dan prestige
Discussies over militaire steun richten zich vaak op geavanceerde wapensystemen met bekende namen. Op het slagveld is echter vooral van belang of Oekraïne gedurende langere tijd voldoende vuur kan blijven leveren.
Toen Washington in 2023 de eerste overdracht van Dual-Purpose Improved Conventional Munitions, oftewel DPICM, goedkeurde, benadrukte het Pentagon dit argument. De levering moest de Oekraïense artilleriecapaciteit enkele maanden op peil houden terwijl Amerikaanse en geallieerde producenten hun productie van conventionele granaten verhoogden.
Clustermunitie fungeerde daarmee gedeeltelijk als tijdelijke oplossing voor industriële tekorten. Westerse fabrikanten konden niet onmiddellijk genoeg conventionele artilleriemunitie produceren om aan de Oekraïense behoefte te voldoen. Beschikbare DPICM-voorraden boden een manier om het noodzakelijke vuurvolume tijdelijk te handhaven.
Die redenering is in 2026 nog steeds relevant. Zolang de productie van conventionele granaten onvoldoende blijft, kunnen bestaande voorraden een brug vormen tussen de actuele behoeften van het front en de toekomstige productiecapaciteit van de defensie-industrie.
De gevaren voor burgers zijn onmiskenbaar
Een geloofwaardig pleidooi voor de levering van clustermunitie kan niet gebaseerd zijn op de bewering dat deze wapens geen gevaar voor burgers opleveren.
Submunitie die niet bij de inslag ontploft, kan jarenlang dodelijk blijven. Terugkerende bewoners kunnen ermee in aanraking komen op wegen, landbouwgrond en rond beschadigde woningen. Kinderen lopen een bijzonder risico omdat explosieve resten soms voor ongevaarlijke voorwerpen worden aangezien.
Dit langdurige gevaar vormt de kern van het Verdrag inzake clustermunitie. De Verenigde Staten, Oekraïne en Rusland zijn geen partij bij dat verdrag, maar hun juridische positie verandert niets aan het humanitaire probleem.
De relevante vraag is daarom niet of er gevaar bestaat. Dat staat vast. Er moet worden beoordeeld in hoeverre het risico kan worden beperkt en of het resterende gevaar in verhouding staat tot de militaire noodzaak.
Voordat Oekraïne in 2023 Amerikaanse DPICM ontving, zou Kyiv schriftelijke garanties hebben gegeven over het gebruik ervan. De wapens zouden niet worden ingezet in bevolkte stedelijke gebieden. Daarnaast beloofde Oekraïne de gebruikte locaties te registreren, de coördinaten te bewaren voor toekomstige ruimingsoperaties en niet-ontplofte resten na de oorlog te verwijderen.
Deze afspraken vormen een noodzakelijk begin, maar toekomstige leveringen vereisen een strenger controlesysteem.
Risicobeperking moet onderdeel zijn van iedere levering
Aanvullende leveringen moeten vergezeld gaan van duidelijke geografische beperkingen, technische eisen en documentatieverplichtingen.
Gebruik in en rond dichtbevolkte gebieden moet worden uitgesloten. Iedere aanvalslocatie moet digitaal worden vastgelegd, samen met het gebruikte type munitie en het aantal afgevuurde projectielen. De coördinaten moeten snel beschikbaar komen voor Oekraïense organisaties die verantwoordelijk zijn voor humanitaire ontmijning.
De Verenigde Staten en hun partners moeten bovendien voorrang geven aan munitie met de beste onafhankelijk bevestigde betrouwbaarheid. Ook moet afzonderlijke financiering beschikbaar worden gesteld voor ruimingswerkzaamheden, voorlichting aan burgers en langdurige controle van besmette gebieden.
De DPICM die voor de Amerikaanse levering van 2023 werd geselecteerd, had volgens de verstrekte gegevens een blindgangerspercentage van minder dan 2,35 procent. Het Pentagon schatte dat het percentage bij bepaalde Russische clustermunitie tussen 30 en 40 procent kan liggen.
Dat verschil is aanzienlijk. Een lager uitvalspercentage betekent echter niet dat de munitie veilig is. Het vermindert slechts de vermoedelijke omvang van de latere verontreiniging.
Risicobeheersing mag daarom niet worden uitgesteld tot na de oorlog. Zij moet vanaf het begin deel uitmaken van het leverings- en inzetbeleid.
Oude Turkse voorraden vragen om extra controles
Het mogelijke pakket uit Turkse voorraden brengt een afzonderlijk technisch probleem met zich mee. Het gaat naar verluidt om oudere wapens van Amerikaanse oorsprong. Langdurige opslag kan de prestaties van munitie beïnvloeden, vooral wanneer de opslagomstandigheden en onderhoudsgeschiedenis niet volledig bekend zijn.
Het pakket zou een waarde hebben van ongeveer 256 miljoen dollar. Het omvat naar verluidt M39-systemen met 66.500 submunities, 2.524 M26-raketten met in totaal meer dan 1,625 miljoen submunities, 70 M39 ATACMS en 47.000 M509A1-artilleriegranaten van 203 millimeter.
De omvang van deze voorraad kan een aanzienlijke militaire waarde vertegenwoordigen. Het aantal beschikbare wapens mag echter niet het enige criterium zijn.
Uit iedere partij moeten representatieve exemplaren verplicht worden getest. Daarbij moet onder meer worden gekeken naar veroudering, het functioneren van de ontstekers en het werkelijke percentage blindgangers. Partijen die niet aantoonbaar aan de betrouwbaarheidsnorm voldoen, mogen niet worden geleverd.
De politieke en technische beoordeling moeten daarom van elkaar worden gescheiden. Een politiek besluit om clustermunitie onder strikte voorwaarden aan Oekraïne toe te staan, betekent niet dat iedere beschikbare partij automatisch geschikt is.
Iedere voorraad vereist een afzonderlijke technische goedkeuring.
De strategische gevolgen reiken tot de NAVO-grenzen
De argumenten voor voortgezette steun aan Oekraïne hebben niet alleen betrekking op de huidige situatie aan het front. Ook de mogelijke inzet van Russische strijdkrachten na de oorlog moet worden meegewogen.
Nieuwe Amerikaanse inlichtingenbeoordelingen die begin augustus 2026 bekend werden, zouden erop wijzen dat Vladimir Poetin uiteindelijk de politieke samenhang en militaire vastberadenheid van de NAVO kan proberen te testen.
Mogelijke scenario’s lopen uiteen van sabotage en cyberaanvallen tot een beperkte inval in een NAVO-lidstaat. De beoordelingen stellen niet dat een conventionele aanval op korte termijn waarschijnlijk is. Een militaire operatie blijft mede riskant omdat zij het collectieve verdedigingsmechanisme van artikel 5 kan activeren.
De gewijzigde analyse is niettemin belangrijk. Eerdere inschattingen gingen ervan uit dat Moskou waarschijnlijk geen directe confrontatie met de NAVO zou riskeren voordat de oorlog in Oekraïne was beëindigd. De nieuwe beoordeling lijkt meer ruimte te laten voor een beperkte Russische poging om de reactie van het bondgenootschap te testen.
Hierdoor krijgt de Oekraïense verdediging een bredere strategische betekenis. Russische eenheden die in Oekraïne worden vernietigd of door verliezen niet kunnen worden opgericht, zijn later niet beschikbaar voor operaties tegen Polen, Finland of de Baltische staten.
De slijtage van de Russische strijdkrachten in Oekraïne draagt daarmee rechtstreeks bij aan de afschrikking van de NAVO.
Een Russisch succes zou Europa duur komen te staan
Als Rusland een operationeel succes behaalt of de frontlinie onder gunstige voorwaarden kan stabiliseren, krijgt Moskou meer vrijheid om militaire middelen elders in te zetten.
Personeel, materieel en financiële middelen die nu in Oekraïne gebonden zijn, kunnen geleidelijk naar andere regio’s worden verplaatst. Rusland kan bovendien meer ervaren militairen behouden, zijn voorraden sneller herstellen en de lessen van de oorlog gebruiken voor toekomstige operaties.
De politieke gevolgen kunnen minstens zo gevaarlijk zijn.
De Russische leiding zou kunnen concluderen dat democratische landen niet in staat zijn langdurig steun te blijven verlenen. Moskou kan afnemende westerse hulp interpreteren als bewijs dat aanhoudende militaire druk, grote verliezen en herhaalde nucleaire dreigementen uiteindelijk tot verdeeldheid binnen het Westen leiden.
Een dergelijke conclusie kan nieuwe agressie aanmoedigen, zelfs wanneer de Russische conventionele strijdkrachten nog structurele zwakheden vertonen.
Ook de kosten van de verdediging van de NAVO zouden stijgen. De Verenigde Staten en Europese bondgenoten zouden mogelijk meer troepen permanent aan de oostelijke grens moeten stationeren. Daarnaast zouden grotere munitievoorraden en aanvullende militaire infrastructuur nodig zijn in Polen, de Baltische staten en Finland.
Het verzwakken van de Russische militaire capaciteit terwijl deze in Oekraïne is gebonden, zal waarschijnlijk minder kosten dan het afschrikken van een herstelde Russische landmacht direct aan de NAVO-grenzen.
Amerikaanse militaire voorraden mogen niet worden uitgeput
Het belangrijkste Amerikaanse bezwaar tegen aanvullende leveringen kan uiteindelijk betrekking hebben op de eigen inzetbaarheid.
Na jaren van steun aan Oekraïne en verbruik tijdens andere operaties staan bepaalde Amerikaanse wapenvoorraden onder druk. The Wall Street Journal berichtte op basis van verklaringen van Amerikaanse functionarissen over tekorten binnen enkele categorieën precisieraketten.
Nieuwe overdrachten moeten daarom selectief plaatsvinden. Steun aan Oekraïne betekent niet dat ieder beschikbaar systeem kan worden afgestaan zonder rekening te houden met Amerikaanse noodplannen.
De meest geschikte voorraden voldoen aan drie voorwaarden:
- ze hebben een grote operationele waarde voor Oekraïne;
- ze spelen een beperkte rol in actuele Amerikaanse militaire plannen;
- hun betrouwbaarheid is door technische tests bevestigd.
Vooral oudere systemen die de Verenigde Staten toch al vervangen, kunnen geschikt zijn. Hun waarde voor toekomstig Amerikaans gebruik neemt af, terwijl hun directe effect tegen Russische troepen aanzienlijk kan blijven.
Een zorgvuldig geselecteerde overdracht kan verouderende voorraden omzetten in bruikbare gevechtskracht tegen de belangrijkste militaire landdreiging voor de NAVO, zonder essentiële Amerikaanse capaciteiten in Europa of de Indo-Pacific aan te tasten.
Vijf voorwaarden voor een verantwoorde overdracht
Iedere voorgestelde partij clustermunitie zou aan vijf eisen moeten voldoen.
Ten eerste moet de munitie aansluiten bij een concrete Oekraïense operationele behoefte. Beschikbaarheid alleen is geen voldoende reden voor levering.
Ten tweede moet iedere partij onafhankelijk worden getest. Oorspronkelijke technische specificaties zijn bij oudere voorraden niet betrouwbaar genoeg.
Ten derde moet inzet buiten dichtbevolkte gebieden praktisch mogelijk zijn. Geografische beperkingen moeten duidelijk, controleerbaar en militair uitvoerbaar zijn.
Ten vierde moet iedere getroffen locatie nauwkeurig worden geregistreerd. De gegevens moeten later direct bruikbaar zijn voor humanitaire ruimingsorganisaties.
Ten vijfde mag de overdracht geen onaanvaardbare leemte veroorzaken in de paraatheid van de Verenigde Staten of andere bondgenoten.
Alleen voorraden die aan deze voorwaarden voldoen, zouden voor levering in aanmerking mogen komen.
Waar de strategische keuze van Washington toe leidt
De militaire waarde van clustermunitie voor Oekraïne is onder de huidige omstandigheden aanzienlijk. Deze wapens zijn geschikt voor de bestrijding van verspreide infanterie, artillerieposities en licht beschermde voertuigen. Tegelijkertijd kunnen ze Russische eenheden dwingen hun formaties verder te verspreiden en minder efficiënt te opereren.
De behoefte kan snel toenemen als het Kremlin in het najaar van 2026 een nieuwe mobilisatie begint. Oekraïne heeft dan voldoende vuurkracht nodig om te voorkomen dat Rusland extra personeel omzet in een duurzaam voordeel aan het front.
De humanitaire gevaren blijven reëel. Niet-ontplofte submunitie zal burgers bedreigen als de geleverde partijen niet zorgvuldig worden geselecteerd, de inzet niet geografisch wordt beperkt en getroffen gebieden niet volledig worden geregistreerd. Langdurige ruimingsprogramma’s moeten daarom vooraf worden gefinancierd.
Ook de Amerikaanse militaire paraatheid moet worden beschermd. Dat is mogelijk door prioriteit te geven aan oudere, technisch betrouwbare voorraden die niet essentieel zijn voor bestaande Amerikaanse operatieplannen.
Het grotere strategische risico ontstaat door een keten die aanvankelijk juist minder Amerikaanse betrokkenheid lijkt te beloven:
minder steun aan Oekraïne → lagere Russische verliezen → sneller herstel van de Russische landmacht.
Op langere termijn kan dit de Amerikaanse defensiekosten verhogen en een grotere permanente aanwezigheid in Europa noodzakelijk maken. Washington zou dan een sterkere en meer ervaren Russische krijgsmacht rechtstreeks aan de grenzen van de NAVO moeten afschrikken.
De fundamentele vraag is daarom niet uitsluitend of de Verenigde Staten een controversieel type munitie moeten overdragen. Washington moet bepalen waar en wanneer het Russische offensieve vermogen moet worden beperkt: nu in Oekraïne, samen met de Oekraïense strijdkrachten, of later op het grondgebied van de NAVO.
Wanneer iedere partij technisch wordt gecontroleerd, het gebruik aan strenge beperkingen wordt onderworpen, alle inzetlocaties transparant worden vastgelegd en geloofwaardige verplichtingen voor latere ruiming bestaan, kunnen de militaire en strategische voordelen zwaarder wegen dan de beheersbare risico’s.
