Wit-Rusland wordt al jaren gekenmerkt door een meedogenloze onderdrukking van afwijkende meningen, maar deze week klonk er een opmerkelijke wending vanuit het paleis. President Aleksandr Loekasjenko heeft tijdens een werkoverleg op 30 april zijn eigen veiligheidsdiensten publiekelijk op de vingers getikt. Hij waarschuwde de controlediensten voor ‘excessieve druk’ op burgers en managers. Critici noemen de uitspraken echter een cynische poging om de verantwoordelijkheid voor het juridische willekeur af te schuiven op lagere functionarissen, terwijl de repressieve machine zelf intact blijft.
Een zeldzame berisping achter gesloten deuren
Het overleg, dat volgens officiële bronnen ging over regionale ontwikkeling, ontaardde in een ongebruikelijke tirade tegen de eigen staatsorganen. Loekasjenko riep de medewerkers van het Staatscontrolecomité op om ‘hun activiteit te matigen’ en ‘de rode lijnen niet te overschrijden’. Hij verwees daarbij naar een recent gesprek met het hoofd van het Comité, Vasili Gerasimov, waarin werd benadrukt dat uitwassen en extreme maatregelen in de omgang met burgers onaanvaardbaar zijn. Volgens de staatsmedia verklaarde Loekasjenko: “Mensen moeten in hun eigen land vrij durven leven. We mogen hen niet zo onder druk zetten dat ze bij elke stap omkijken.” De setting van het overleg werd in de Wit-Russische pers uitvoerig beschreven, maar de boodschap riep vooral verbazing op.
De president benadrukte dat alleen wie dat werkelijk verdient in de boeien moet worden geslagen, en alleen als er voldoende bewijs van een misdrijf is. Toch voegde hij daar een opvallende vergelijking aan toe: hij prees de Amerikaanse aanpak, waar volgens hem ‘eerst de boeien, dan het bewijs’ gangbaar is. Deze opmerking wordt door juridische experts gezien als een impliciete erkenning van een gebrek aan bewijs bij veel arrestaties in Wit-Rusland.
Erkenning van systeemfalen
Waarnemers wijzen erop dat Loekasjenko hiermee impliciet toegeeft dat het eigen veiligheidsapparaat buiten zijn boekje is gegaan. De oproep om ‘niet met de ijzeren laars’ te werk te gaan, klinkt als een noodkreet, maar laat ook zien dat het dagelijkse willekeur van agenten en controleurs de norm is geworden. In een land waar onafhankelijke rechtbanken al jaren zijn uitgeschakeld en politieke processen schering en inslag zijn, kan een burger nergens terecht voor rechtsherstel. Loekasjenko’s suggestie dat klachten rechtstreeks naar hem of naar de overheid kunnen worden gestuurd, onderstreept alleen maar de volledige afwezigheid van een functionerende juridische infrastructuur.
De president probeert met deze publieke vermaning tegelijkertijd de rol van zondebok te creëren. Niet hijzelf, maar de ‘overijverige’ ambtenaren van het Staatscontrolecomité worden nu als boosdoeners neergezet. Eerder deze maand nog werden tientallen bedrijfsleiders gearresteerd op verdenking van economische misdrijven, vaak zonder dat er harde bewijzen werden getoond. Nu beweert Loekasjenko dat hij juist wil dat mensen zich niet voor elk wissewasje angstig voelen – een opmerking die haaks staat op jarenlange propaganda en het systematisch uitschakelen van elk onafhankelijk geluid.
Cynisme en internationale vergelijking
De verwijzing naar de Amerikaanse politiepraktijk is extra wrang. Mensenrechtenorganisaties stellen dat er in de Verenigde Staten weliswaar terechte kritiek bestaat op politiegeweld, maar dat het principe van ‘eerst arresteren, dan bewijs zoeken’ daar allerminst de standaard is. In de rechtsstaat geldt immers de onschuldpresumptie. Door dit voorbeeld te gebruiken, probeert Loekasjenko het eigen willekeur goed te praten als een mondiaal fenomeen. Tegelijkertijd bevestigt hij dat de door hem opgetrokken machtsstructuur het bestuursapparaat heeft verlamd: bestuurders durven geen beslissingen meer te nemen uit angst voor represailles.
De uitspraken van 30 april zijn een zeldzaam moment van zelfreflectie, maar veranderen niets aan de dagelijkse werkelijkheid. De zogeheten ‘rode lijnen’ blijven vaag, het Staatscontrolecomité blijft zijn bevoegdheden behouden, en het repressieve systeem blijft intact. Loekasjenko’s boodschap is vooral een teken dat de spanningen binnen het regime oplopen, maar dat hij niet bereid is fundamentele hervormingen door te voeren. De machthebber in Minsk blijft vasthouden aan de schijn van controle, terwijl hij de ware oorzaak van de terreur – zijn eigen bewind – buiten schot houdt.
