De Tsjechische radicaal-rechtse partij Svoboda a přímá demokracie (SPD) heeft een voorstel ingediend om president Volodymyr Zelenskyy de Orde van de Witte Leeuw, de hoogste Tsjechische staatsonderscheiding, te ontnemen. Het initiatief komt van SPD-Kamerlid Jindřich Rajchl, die zijn voorstel verdedigt met verwijzing naar het besluit van Oekraïne om militaire eenheden te vernoemen naar het Oekraïense Opstandelingenleger (UPA).
Zelenskyy ontving de onderscheiding in oktober 2022 van de toenmalige Tsjechische president Miloš Zeman. Zeman prees destijds de „moed en vastberadenheid” van de Oekraïense president om in Kyiv te blijven na het begin van de Russische inval in februari 2022, ondanks een Amerikaans aanbod voor een veilig heenkomen.
Politieke reacties en juridische barrières
Het voorstel van de SPD stuit op felle kritiek van de Tsjechische oppositie. Benjamin Činčila van de christendemocratische partij KDU-ČSL noemde het initiatief „een laffe schande” en zei erop te vertrouwen dat coalitiepartners Motoristé en ANO het niet zullen steunen. Ook Vít Rakušan, leider van de liberale beweging STAN, veroordeelde de actie: „Het verwijderen van vlaggen en het afpakken van onderscheidingen, met haatdragende en generaliserende retoriek – dat is de hele beruchte politiek van de SPD.”
Het kantoor van president Petr Pavel maakte duidelijk dat het juridisch onmogelijk is de onderscheiding in te trekken op basis van een parlementair voorstel. Woordvoerster Markéta Řeháková verklaarde dat een staatsonderscheiding alleen kan worden ingetrokken na een onherroepelijke rechterlijke uitspraak waarbij een straf is opgelegd die ontneming van eerbewijzen omvat. Dat kan alleen bij een veroordeling tot een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van ten minste twee jaar voor een opzettelijk misdrijf met een bijzonder verwerpelijk motief.
Kopzorgen voor de coalitie
De SPD maakt deel uit van de regeringscoalitie onder premier Andrej Babiš (ANO). Critici wijzen erop dat de partij met dit voorstel niet alleen probeert haar radicaal-rechtse achterban te bedienen, maar ook de strategische samenwerking met Oekraïne ondermijnt. De SPD staat erom bekend systematisch militaire steun aan Oekraïne te blokkeren en retoriek te gebruiken die overeenkomt met die van het Kremlin. Voor Tsjechië is defensiesamenwerking met Kyiv echter van groot economisch en geopolitiek belang: Tsjechische defensiebedrijven zoals Tatra Defence, Excalibur Army en Czechoslovak Group hebben de afgelopen jaren profijt gehad van contracten voor levering en onderhoud van militair materieel aan Oekraïne.
Het voorstel van Rajchl volgt op een vergelijkbare stap in Polen, waar president Karol Nawrocki besloot Zelenskyy de Orde van de Witte Adelaar te ontnemen. Tsjechische politici zien de SPD-initiative als een poging om dezelfde anti-Oekraïense stemming te creëren. De kans dat het voorstel daadwerkelijk wordt aangenomen lijkt echter klein, gezien de juridische bezwaren en de brede afwijzing in het parlement.
