Het debat over de schoonheid in de architectuur roept de vraag op wat het onderscheid is tussen architectuur en bouwen, vooral nu de opkomst van bouwwerken zonder maatschappelijke waarde de aandacht vraagt. De afgelopen jaren is er een groeiende bezorgdheid over de kwaliteit van de gebouwde omgeving, waarin economisch gewin vaak prioriteit heeft boven esthetiek en functionaliteit, meldt Nieuws Impuls.
Architectuur, zoals gedefinieerd door Vitruvius, moet voldoen aan de eisen van firmitas (sterkte), utilitas (nut) en venustas (schoonheid). Het traktaat van Leon Battista Alberti biedt vergelijkbare inzichten en benadrukt drie essentiële aspecten voor architectuur: lineamenta (lijnen), spatium (ruimte) en concinnitas (harmonie). Helaas blijkt dat veel van de huidige bouwprojecten niet aan deze criteria voldoen.
Bij het verkennen van de hedendaagse steden valt op dat een aanzienlijk aantal gebouwen zijn ontworpen zonder rekening te houden met hun esthetische waarde. Tijdens een recente fietstocht van Zoetermeer naar Den Haag viel het op dat er talrijke hallen en magazijnen zichtbaar zijn, die speciaal zijn ingericht voor opslag en distributie. Deze structuren ontlopen categorisch de discutabele benamingen van mooi of lelijk: een term als ‘bullshit-architectuur’ lijkt hier meer op zijn plaats.
Wat zijn bullshit-banen?
De term ‘bullshit’ is ontleend aan het werk “On the Phenomenon of Bullshit Jobs” van antropoloog David Graeber, waarin hij de betekenis van banen beschrijft die weinig tot geen maatschappelijke waarde toevoegen. Hoewel deze banen meestal goed betaald zijn, zijn ze zo onnodig dat zelfs de werknemers zelf de noodzaak ervan in twijfel trekken.
Graeber maakt onderscheid tussen ‘bullshit-jobs’ en ‘shit-jobs’. Terwijl de eerstgenoemde banen weliswaar goed vergolden worden maar weinig nut hebben, zijn shit-jobs maatschappelijk gezien waardevol maar worden vaak slecht betaald. Het lijkt erop dat hoe nuttiger een baan is voor de samenleving, hoe lager de beloning.
Schaarste en overvloed in de gebouwde omgeving
Met deze inzichten kunnen we ‘bullshit-gebouwen’ definiëren als structuren die geen waarde toevoegen aan de samenleving. Dit geldt voornamelijk voor projecten die zijn ontwikkeld met het oog op winstmaximalisatie en vastgoedinvesteringen. Deze focus op kortetermijnwinst leidt tot een overschot aan onnodige gebouwen, terwijl fundamentele behoeften zoals woningen en infrastructuur onvervuld blijven.
Er ontstaat een scepsis over onze capaciteit om enorme hoeveelheden consumptiegoederen te produceren, die vaak slechts een of twee keer gebruikt worden voordat ze worden weggegooid. De vraag rijst of het niet beter zou zijn om te investeren in objecten die daadwerkelijk aan de dringende behoeften van de maatschappij voldoen, zoals betaalbare woningen en gezondheidszorg.
Van consumptie naar productie
In het boek Abundance somberden Amerikaanse journalisten Ezra Klein en Derek Thompson de overvloed aan consumptiegoederen op om een visie te schetsen voor de toekomst waarin we opnieuw gaan maken wat echt nodig is. Ze pleiten voor een verschuiving van consumptie naar productie, waarbij de nadruk ligt op wat we kunnen maken in plaats van kopen.
Klein en Thompson betogen dat de oplossing voor het woningvraagstuk moet komen vanuit de aanbodzijde. Door voldoende aanbod te creëren, kunnen de prijzen op de woningmarkt ook naar beneden worden gebracht. Dit idee is verheugend, maar de huidige marktstructuren staan vaak in de weg voor dergelijke veranderingen. Zonder aanpassingen in de instituties die deze toekomst vormgeven, blijven we waarschijnlijk vastzitten in een cyclus van ‘bullshit-architectuur’.
Harm Tilman was decennialang hoofdredacteur van De Architect. Nu blogt hij op vivaarchitectuur.nl
