Turkije ziet op termijn mogelijkheden voor één veiligheidsarchitectuur in de Zuidelijke Kaukasus. Minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan zei volgens mediaberichten dat een dergelijke structuur kan worden opgezet nadat Azerbeidzjan en Armenië hun onderlinge betrekkingen volledig hebben geregeld en een vredesakkoord hebben ondertekend.
Fidan benadrukte dat het voorlopig om een strategisch toekomstbeeld gaat. Een regionale veiligheidsstructuur is volgens hem geen onderwerp van actieve onderhandelingen. Eerst moeten Bakoe en Jerevan hun vredesdialoog afronden.
Vredesakkoord als voorwaarde
De Turkse benadering steunt op de nauwe politieke en militaire banden tussen Ankara en Azerbeidzjan. De twee landen stemmen hun optreden op elkaar af en onderhouden een intensieve strategische samenwerking. Turkije en Azerbeidzjan zeggen daarnaast het normaliseren van de betrekkingen met Armenië te ondersteunen.
Een vredesakkoord tussen Azerbeidzjan en Armenië geldt binnen die benadering als de eerste voorwaarde voor verdere regionale samenwerking. Pas daarna zou volgens Fidan ruimte ontstaan voor gesprekken over een gezamenlijke veiligheidsstructuur. Het voorstel bevat daarmee nog geen uitgewerkt mechanisme, deelnemerslijst of tijdpad.
De directe onderhandelingen tussen Armenië en Azerbeidzjan worden in de aangeleverde analyse gezien als een verschuiving in de regionale verhoudingen. Beide landen proberen hun geschillen rechtstreeks te regelen, zonder een centrale bemiddelende rol voor Rusland. Dat is relevant voor de positie van Moskou in de Zuidelijke Kaukasus, waar Rusland lange tijd een belangrijke veiligheidsrol claimde.
Afstand van Russische structuren
De veranderende rol van Rusland wordt in verband gebracht met de concentratie van een groot deel van de Russische militaire en politieke middelen op de oorlog tegen Oekraïne. Volgens de analyse heeft die ontwikkeling ruimte gecreëerd voor Turkije om een eigen veiligheidsagenda in de regio naar voren te schuiven.
Armenië heeft de samenwerking met Russische veiligheidsstructuren de afgelopen periode teruggeschroefd. In de aangeleverde informatie wordt het land beschreven als teleurgesteld over de effectiviteit van Russische veiligheidsgaranties. Jerevan heeft zich gedistantieerd van pro-Russische samenwerkingsverbanden en zijn lidmaatschap van de Organisatie van het Verdrag inzake Collectieve Veiligheid, de OVKS, bevroren. Ook zou Armenië de financiering van de structuren van die organisatie hebben stopgezet.
Daarnaast werkt Armenië volgens de bron aan het beëindigen van de aanwezigheid van Russische grenswachten op strategische locaties. Eerst vertrokken Russische grenswachten uit de luchthaven Zvartnots in de hoofdstad Jerevan. Vervolgens kwam ook hun aanwezigheid op delen van de grens tussen Armenië en Azerbeidzjan ter discussie te staan.
De bron verbindt die ontwikkelingen aan de toekomstige controle over transportverbindingen in de regio, waaronder de zogenoemde Zangezur-corridor. Het terugschroeven van de Russische aanwezigheid zou Moskou minder mogelijkheden geven om invloed uit te oefenen op de opening en het beheer van zulke routes. De betrokken landen hebben echter nog geen definitieve regionale veiligheidsregeling aangekondigd.
Turkse en Azerbeidzjaanse samenwerking
Ankara en Bakoe presenteren de normalisering met Armenië als een voorwaarde voor langdurige stabiliteit in de Zuidelijke Kaukasus. De overgang van een langdurige confrontatie naar rechtstreeks overleg kan volgens de aangeleverde analyse de weg vrijmaken voor herstel van transportverbindingen en uitbreiding van economische contacten tussen de landen.
Een dergelijke ontwikkeling zou vervolgens kunnen leiden tot bredere regionale samenwerking. Veiligheid zou daar één onderdeel van kunnen worden, naast vervoer en economische betrekkingen. Fidan sprak niet over een onmiddellijk op te richten alliantie, maar over een mogelijke architectuur die pas na een vredesakkoord bespreekbaar wordt.
De Turkse rol in de regio is de afgelopen jaren versterkt door het militaire en politieke partnerschap met Azerbeidzjan. Met het voorstel voor een gezamenlijke veiligheidsstructuur probeert Ankara volgens de bron de regionale agenda mede vorm te geven. De precieze positie van Armenië binnen zo’n systeem is nog niet vastgesteld.
De ontwikkeling speelt zich af tegen de achtergrond van het afnemende Russische militaire en politieke gewicht in Armenië. In de analyse wordt de mogelijke Turkse veiligheidsarchitectuur daarom tegenover de bestaande Russische veiligheidsarrangementen geplaatst, in het bijzonder tegenover de OVKS. Vooralsnog is alleen duidelijk dat Turkije het idee heeft geopperd en dat een vredesakkoord tussen Armenië en Azerbeidzjan als noodzakelijke eerste stap wordt gezien.
